Nhà nông xưa không có tờ lịch treo tường để canh ngày xuống giống. Họ đọc thời vụ ngay từ cây cỏ quanh mình, và câu ca dao này chính là một cái mốc như thế: cây gạo đầu làng làm nhiệm vụ của cuốn lịch.
Bao giờ cho đến tháng ba
Hoa gạo rụng xuống thì tra hạt vừng
Nghĩa đen
"Tháng ba" đây là tháng ba âm lịch, quãng cuối xuân sang đầu hè ở vùng có mùa rét, lúc cái rét đã dứt hẳn và trời bắt đầu ấm đều.
"Hoa gạo" là hoa của cây gạo, loài cây thân cao, tán rộng, thường mọc ở đầu làng, bến sông, cạnh đình chùa. Cây gạo rụng hết lá rồi mới trổ hoa, bông to, đỏ rực, nở kín cả cây trơ trụi nên xa mấy cũng thấy. Hoa rụng thành từng lớp đỏ dưới gốc, một dấu hiệu không lẫn vào đâu được.
"Tra hạt vừng" là gieo hạt vừng, có nơi gọi là mè. Chữ "tra" là tiếng nhà nông, chỉ việc bỏ hạt xuống đất đã làm sẵn. Vừng chịu nắng, ưa đất khô ráo; gieo lúc còn rét hay đất còn ướt sũng thì hạt dễ thối, cây khó lên. Gộp lại, câu ca dao dặn: đợi hoa gạo rụng, tức là trời đã đủ ấm và khô, thì hãy gieo vừng.
Nghĩa bóng
Thú vị ở chỗ người xưa không dặn nhau theo ngày tháng cụ thể mà dặn theo một dấu hiệu sống. Lý do rất thực tế: lịch thì cố định, còn thời tiết mỗi năm mỗi khác. Có năm rét kéo sang tận tháng ba, có năm ấm sớm. Cái cây thì đáp theo trời thật, chứ không theo con số in trên giấy.
Ẩn dưới đó là một cách nghĩ đáng nể: mọi thứ ngoài trời đều cùng đáp lại một điều kiện chung. Cây gạo trổ hoa và hạt vừng nảy mầm đều trông vào cùng một thứ, là hơi ấm và độ ẩm của đất trời. Vậy thì cây gạo hoàn toàn có thể báo tin hộ cho hạt vừng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Chờ đúng lúc cũng là một phần của việc làm. Gieo sớm không phải chăm chỉ hơn người, mà là mất hạt. Việc gì cũng có một khoảng đúng để bắt đầu, và sốt ruột thường tốn kém hơn kiên nhẫn.
Dấu hiệu thật thì đáng tin hơn con số trên giấy. Tờ lịch nói tháng ba, nhưng cây gạo mới nói cho biết tháng ba năm nay có giống tháng ba mọi năm hay không. Ai làm nghề gì lâu năm cũng nên tự tìm ra cây gạo của mình.
Hai chữ "bao giờ" mở đầu còn cho thấy sự trông ngóng: mong cho mau đến lúc được gieo trồng. Đó không phải sốt ruột, mà là đã sẵn sàng cả rồi, đất làm xong, hạt để dành, chỉ còn chờ trời.
- Muốn nói chuyện nghiêm túc với người nhà thì chờ một buổi tối yên ả, đừng chọn lúc ai cũng đang bận.
- Kế hoạch ghi tháng sáu xong việc, nhưng dấu hiệu thật cho thấy chưa chín thì ép cho đúng ngày cũng chỉ là gieo hạt xuống đất lạnh.
- Dạy con cũng vậy, chờ lúc con bắt đầu tò mò, bắt đầu hỏi, hơn là đem mốc tuổi nhà hàng xóm ra áp vào.
Những câu cùng ý
- Tháng chạp là tháng trồng khoai, tháng giêng trồng đậu, tháng hai trồng cà — cũng là cuốn lịch nhà nông, nhưng đếm theo tháng.
- Nhất thì, nhì thục — đúng thời vụ đứng trước cả việc làm đất cho kỹ.
- Khoai đất lạ, mạ đất quen — kinh nghiệm chọn đất cho từng loại cây.
- Chuồn chuồn bay thấp thì mưa — cùng lối đọc thời tiết qua dấu hiệu của con vật.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không có tác giả, không rõ ra đời từ bao giờ. Nó thuộc nhóm câu vần vè đặt ra để nhớ việc đồng áng theo mùa. Nhiều nơi có câu tương tự nhưng đổi cây, đổi hạt cho hợp với đất mình: chỗ lấy hoa gạo, chỗ lấy tiếng sấm; thứ đem gieo cũng có thể là vừng, là đậu, là lạc. Không bản nào là bản chuẩn.
Và phải nói cho rõ: đây là kinh nghiệm dân gian của một vùng, trong khí hậu của vùng ấy, chỉ nên xem là tham khảo chứ không phải phép đúng khắp nơi. Đem sang vùng khác, hoặc gặp những năm thời tiết đảo lộn, thì cái mốc ấy lệch là thường. Đúng sai còn tuỳ thời tuỳ đất, cứ nhìn cây thật ngoài vườn mà soi lại.
