Người bình dân có một cách nói không rất riêng: thay vì chối thẳng, họ đặt ra một điều kiện mà ai cũng biết chẳng bao giờ xảy ra. Bài ca dao này làm đúng thế, và làm bằng giọng cười chứ không phải giọng gắt.
Bao giờ chạch đẻ ngọn đa
Sáo đẻ dưới nước thì ta lấy mình
Bao giờ cây cải làm đình
Gỗ lim ăn ghém thì mình lấy ta.
Bốn chuyện trái khoáy
Bốn điều kiện đều lấy từ những thứ quen mắt nhất ở làng quê, và điều nào cũng đảo ngược hẳn lẽ thường.
Cá chạch sống dưới bùn ao bùn ruộng, chui rúc trong lớp bùn nhão. Cây đa thì cao lớn, ngọn vươn lên trời. Con vật ở tận đáy bùn mà lại đẻ ở chỗ cao nhất, trái khoáy không thể hơn.
Sáo là chim, làm tổ trên cây, trong hốc. Bảo sáo đẻ dưới nước là bắt chim làm việc của cá.
Cải là rau ăn, thân mềm, mấy hôm là tàn; còn đình làng là thứ lớn nhất, bền nhất của cả làng, cột gỗ mấy người ôm. Lim là gỗ cứng bậc nhất, xưa dùng làm cột đình cột chùa; ăn ghém là ăn sống rau kèm món chính. Đem gỗ lim ra ăn ghém thì đúng là chuyện không tưởng.
Nghĩa bóng
Cả bốn điều kiện đều không đời nào xảy ra, nghĩa là ta lấy mình với mình lấy ta cũng không đời nào xảy ra. Đây là lời từ chối, nhưng gói trong một trò chơi chữ nghĩa.
Cái hay nằm ở thế cân bằng. Hai câu đầu nói ta lấy mình, hai câu sau nói mình lấy ta, cả hai phía cùng bị đặt vào một điều kiện không thể. Không ai bị chê, không ai bị coi thường. Chuyện thành ra là duyên phận hai bên vốn không có, chứ chẳng phải người này chối người kia.
Bài này còn một cách đọc nữa. Trong hát đối đáp, người ta rất hay nói ngược để trêu nhau cho vui chứ chẳng nhất thiết để cự tuyệt. Người hát đưa ra điều kiện quái gở, người kia phải nghĩ cách gỡ, cuộc hát cứ thế mà dài ra. Chính chỗ lấp lửng ấy làm bài sống lâu.
Bài học và cách dùng hôm nay
Nói không là việc khó, nhất là với người cùng làng, ngày nào cũng chạm mặt. Bài ca dao chỉ ra một lối thoát: chối bằng cách đùa, người nghe hiểu ngay ý mà chẳng ai phải nói câu nặng nề.
Chi tiết đáng học nhất là sự cân đối. Người nói không bảo tôi không lấy anh, mà bảo cả hai chuyện đều không xảy ra được. Lời chối riêng thành ra một nhận xét về hoàn cảnh, mà hoàn cảnh thì chẳng ai giận được.
Đọc rộng ra khỏi chuyện đôi lứa, bài còn nói về sự tỉnh táo. Có những việc vốn không làm được, cố mấy cũng vậy, như bắt chạch đẻ trên ngọn đa. Nhận ra sớm thì đỡ mất công, mất của.
- Không có ý với ai thì nói sớm, nói sao cho người ta còn giữ được thể diện.
- Gặp yêu cầu kiểu bắt gỗ lim đem ăn ghém thì nói thẳng là không thể, hơn là nhận bừa rồi thất hứa.
- Cho trẻ nghĩ ra chuyện trái khoáy rồi giải thích vì sao không xảy ra được.
Những câu cùng ý
- Ép dầu ép mỡ, ai nỡ ép duyên — nói rõ cái quyền được từ chối trong chuyện lứa đôi.
- Có duyên thì gặp, có phận thì nên — không có thì đừng gượng.
- Mò kim đáy bể — hình ảnh quen thuộc chỉ việc gần như không thể làm.
- Đũa mốc mà chòi mâm son — cũng nói chuyện không tương xứng, nhưng giọng chê chứ không đùa.
Đôi lời về bài này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ nguồn gốc, không gán được cho ai. Nó thuộc lối nói ngược, một mạch rất phong phú trong ca dao. Các bản chép có xê dịch ở hình ảnh: câu thứ ba nơi hát cây cải, nơi đổi sang thứ rau mềm khác; vế gỗ lim ăn ghém cũng có bản chép là gỗ lim thái ghém. Cái tứ thì vẫn là đem thứ cứng nhất đối lại thứ mềm nhất.
Cứ nghe để tham khảo cho vui, đừng coi là phép ứng xử đúng cho mọi lúc. Lối chối bằng đùa hợp với nếp làng xưa, còn bây giờ có chuyện cần nói cho rõ, đùa quá lại hoá lấp lửng. Đúng sai còn tuỳ lúc mà soi lại.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
