Có những mối quan hệ nhìn ngoài vẫn nguyên vẹn: vẫn chào nhau, vẫn ngồi chung mâm. Nhưng người trong cuộc biết bên dưới lớp vỏ ấy đã nguội từ lâu. Người mình gọi đúng tên cái cảnh đó bằng sáu chữ.
Nghĩa đen
Chữ "bằng" trong câu này không phải bằng lòng theo nghĩa đồng ý như ta hay dùng bây giờ. Bằng ở đây giữ nghĩa gốc: phẳng, đều, không gợn, không cộm. Mặt nước bằng là mặt nước lặng.
"Mặt" là phần người khác nhìn thấy: nét mặt, lời chào, thái độ lúc gặp gỡ. "Lòng" là phần chẳng ai nhìn thấy: bụng dạ thật, đánh giá thật, những điều đã cất vào trong. Ghép lại thành một tấm hình rất cụ thể: bề mặt đã san phẳng xong, còn bên dưới thì vẫn lồi lõm nguyên.
Nghĩa bóng
Câu này chỉ kiểu quan hệ giữ được cái vỏ mà mất phần ruột. Hai người vẫn làm chung, vẫn xưng hô đúng phép, vẫn không to tiếng, nhưng lòng tin thì đã rút đi. Việc chung vẫn chạy, nhưng chạy bằng bổn phận chứ không bằng thiện chí.
Các cụ nói câu này với giọng cảnh báo chứ không phải giọng kể chuyện. Mâu thuẫn đã bung ra thì còn đường gỡ: cãi cho hết nhẽ rồi làm lành. Còn mâu thuẫn bị nén xuống dưới lớp mặt phẳng thì chẳng có cửa nào thoát. Nó âm ỉ, dồn lại từng chuyện nhỏ, rồi bùng lên vào lúc bất ngờ nhất.
Cũng nên phân biệt câu này với những câu tả kẻ giả dối có bụng hại người. Bằng mặt không bằng lòng nhẹ hơn nhiều: nó thường không từ ác ý mà từ sự né tránh. Người ta ngại nói thẳng, ngại mất hoà khí, nên chọn im lặng và giữ nguyên nét mặt.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, đừng nhầm im lặng với đồng thuận. Một cuộc họp không ai phản đối chưa chắc là mọi người đã thông. Một bữa cơm không ai to tiếng chưa chắc là nhà đang ấm. Người tinh ý đọc được phần chưa nói ra: ánh mắt tránh đi, câu trả lời cụt lủn, sự nhiệt tình bỗng nguội.
Thứ hai, giấu thì mâu thuẫn không mất đi, nó chỉ đổi chỗ, mà trong tối thì nó lớn nhanh hơn. Cái yên giả tạo hoá ra đắt hơn một trận nói thẳng.
Thứ ba, người đang ở thế không bằng lòng cũng nên tự thương mình. Giữ mặt là cái khéo cần có, nhưng giữ mãi thì hại mình trước. Nuốt ấm ức lâu ngày làm méo cách ta nhìn người kia, đến lúc bật ra thì lời thường quá lời. Vài chỗ nên để ý:
- Làm việc chung thì hỏi riêng từng người, và đừng phạt người dám nói thật.
- Vợ chồng thôi cãi nhau chưa chắc đã hiểu nhau, có khi chỉ là thôi kỳ vọng.
- Giữ mặt để khỏi khoét sâu vết cũ là tử tế; giữ mặt để né việc đang cần giải quyết là trì hoãn.
- Với con trẻ, tập cho con nói ra ý mình cho có lễ độ, đừng chỉ khen con ngoan vì con im.
Những câu cùng ý
- Sông sâu còn có kẻ dò, lòng người nham hiểm ai đo cho tường — đừng vội tin vào cái vẻ ngoài.
- Xanh vỏ đỏ lòng — chiều ngược lại: ngoài xoàng xĩnh chưa chắc trong đã không tốt.
- Thuốc đắng dã tật, sự thật mất lòng — lời thật khó nghe nhưng còn hơn hoà thuận giả.
- Một điều nhịn, chín điều lành — nhịn là tốt, nhưng phải nhịn có hoá giải chứ không phải nhịn để dồn nén.
Đôi lời về câu này
Chẳng có tài liệu nào xác định câu này ra đời khi nào hay từ đâu, cũng đừng gán nó cho tác giả hay tích truyện nào. Đây là lời truyền miệng, hình thành từ kinh nghiệm dân gian sống chung lâu đời trong làng xã, nơi có xích mích cũng chẳng dọn đi đâu được nên buộc phải học cách giữ mặt.
Cứ đọc để tham khảo mà bớt tự dối mình, đừng biến nó thành cái kính soi ai cũng ra giả dối. Có người ít nói vốn tính vậy chứ chẳng giấu gì; có lúc im lặng lại là cách tử tế nhất. Đúng sai còn tuỳ người tuỳ cảnh. Chỉ cần nhớ một câu hỏi: êm thật, hay chỉ là chưa nói ra?
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
