Ca dao nói chuyện chia tay hay nhất thường không kêu "đừng đi", chỉ đặt một câu hỏi rồi bỏ lửng. Câu này là vậy: nửa trên hỏi mà chẳng chờ trả lời, nửa dưới đã tự khai ra lòng mình.
Bạn về có nhớ ta chăng
Ta về nhớ bạn như trăng nhớ trời
Nghĩa đen
Chữ "bạn" trong ca dao rộng hơn tiếng thường ngày. Đó là cách gọi người mình có tình nghĩa: người thương, người tri kỷ, người vừa cùng mình qua một mùa làm ăn.
Đáng để ý là cả hai vế đều có chữ "về". Chẳng ai ở lại chỗ cũ cả, bạn về ngả bạn, ta về ngả ta. Đây không phải cảnh người đi kẻ ở, mà là hai người cùng rời khỏi một nơi từng chung nhau. Kiểu chia tay ấy êm hơn nhưng cũng bạc hơn, vì chẳng ai có cớ gì để giữ ai.
Vế sau đưa ra hình ảnh trăng nhớ trời. Trăng thì đêm nào cũng ở trên trời, chẳng rời đi đâu được. Nói nhớ như trăng nhớ trời tức là nỗi nhớ ấy nằm sẵn trong mình rồi, không phải chuyện nay nhớ mai quên. Trăng lại có lúc tròn lúc khuyết, có đêm bị mây che, nhưng chưa đêm nào rời khỏi bầu trời.
Nghĩa bóng
Đọc kỹ sẽ thấy người nói chẳng thật sự chờ câu trả lời. Vế trên vừa hỏi xong thì vế dưới đã nói hết lòng mình. Đó là lối rất hay gặp trong ca dao: mượn câu hỏi làm cái cớ để bày tỏ.
Nhưng câu hỏi ấy không thừa. Nó cho thấy một điều rất thật của người sắp xa nhau: ai cũng sợ mình nhớ nhiều hơn người kia. Nỗi lo ấy nói thẳng ra thì ngượng, nên phải gói vào một chữ "chăng" nhẹ tênh, hỏi mà như không hỏi.
Rộng ra, câu ca dao chạm vào cái lệch của mọi cuộc chia xa. Hai người cùng rời một chỗ, nhưng phần nhớ hiếm khi chia đều. Người xưa biết vậy nên không đòi hỏi, chỉ nói phần của mình, còn bạn thế nào thì tuỳ bạn. Đó là cách giữ tình mà không làm khó người khác.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, nói ra phần mình trước thì nhẹ lòng hơn. Bao nhiêu mối quan hệ nhạt đi chỉ vì cả hai bên đều chờ người kia lên tiếng trước.
Thứ hai, đừng bắt người ta phải nhớ mình bằng mình. Câu hỏi có nhớ ta chăng buông ra rồi thôi, không truy tới cùng. Đòi người khác nhớ đúng liều lượng của mình thì chỉ thành gánh nặng cho cả hai.
Thứ ba, nỗi nhớ bền là nỗi nhớ không ồn ào. Trăng nhớ trời thì cứ lặng lẽ ở đó, chẳng cần nói. Người giữ được tình nghĩa lâu cũng vậy: không phô ra nhiều, nhưng đến lúc cần thì có mặt. Bây giờ rời một nơi thì vẫn còn số điện thoại, nhưng cái nhạt lại đến âm thầm hơn: chẳng ai tuyên bố chấm dứt, chỉ là mỗi năm nhắn ít đi một chút rồi thôi. Cho nên rời chỗ làm cũ thì hãy là người nhắn trước vào những dịp có cớ, và hỏi thăm cả lúc không nhờ vả gì. Cũng nên chấp nhận nhịp liên lạc hai bên lệch nhau, người đang bận nhắn thưa không phải vì đã quên.
Những câu cùng ý
- Thuyền về có nhớ bến chăng, bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền — cùng một câu hỏi, đặt vào thế người đi kẻ ở.
- Xa mặt cách lòng — nói thẳng cái điều mà người hỏi đang lo.
- Chim xa rừng còn thương cây nhớ cội — nhớ nơi cũ, người cũ là lẽ tự nhiên.
- Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau — lời dặn giữ nghĩa qua thời gian và khoảng cách.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ tác giả, không biết có từ đời nào. Nó thuộc lối hát đối đáp, thường vang lên lúc tan cuộc hát, tan phiên chợ. Lối mở đầu về có nhớ ta chăng là một khuôn rất phổ biến nên câu này có nhiều bản: chỗ mở bằng Bạn về, chỗ mở bằng Mình về; vế sau chỗ ví bằng trăng với trời, chỗ ví bằng cá với nước. Không bản nào là bản chuẩn.
Cứ đọc để tham khảo cho ấm lòng, đừng lấy làm khuôn phép. Cách cư xử của người xưa hợp với nếp sống xưa, còn bây giờ mỗi người mỗi cảnh, đúng sai còn tuỳ thời mà soi lại.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
