Mỗi khi người ta bàn tới chuyện vì sao có kẻ phải làm liều, câu này lại được nhắc. Đây là một nhận xét lạnh lùng của người xưa, và cũng là câu dễ bị dùng sai nhất trong nhóm nói về giàu nghèo.
Nghĩa đen
Câu gốc chữ Hán, bốn chữ mà nghĩa khá rõ. "Bần" là nghèo. "Cùng" là cùng đường, hết lối, không còn chỗ xoay xở. Ghép lại, bần cùng không phải nghèo bình thường mà là nghèo tới mức bí bách, đói tới mức không biết ngày mai lấy gì bỏ vào nồi.
"Sinh" là sinh ra, làm nảy ra. "Đạo" là trộm cắp, "tặc" là kẻ cướp. Đạo tặc gộp lại chỉ việc lấy của người khác một cách trái phép. Cả câu dịch sát là: cái nghèo đến bước đường cùng sẽ làm nảy ra trộm cướp.
Nghĩa bóng
Điều quan trọng nhất là xác định câu này nói với ai. Nó không phải lời mắng người nghèo. Nó là lời nhắc chung: hễ trong xóm có nhà rơi vào cảnh không còn đường sống mà chẳng ai ngó tới, thì chuyện lộn xộn sớm muộn cũng xảy ra, và cả xóm cùng chịu. Bát cơm của nhà bên với sự yên ổn của nhà mình dính vào nhau nhiều hơn ta tưởng.
Cũng phải nói thẳng: câu tục ngữ giải thích nguyên nhân chứ không xoá tội. Giữa cái đói và việc đi lấy của người khác vẫn còn một khoảng, và khoảng ấy là lựa chọn của con người. Bằng chứng là biết bao người nghèo cả đời vẫn giữ mình trong sạch. Chính người mình đã gói tinh thần ấy vào câu đói cho sạch, rách cho thơm. Hai câu không đá nhau: một câu nói về sức ép của hoàn cảnh, một câu nói về cái nết của con người.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất là cách nhìn người. Trước một việc sai, hiểu vì sao người ta ra nông nỗi ấy không có nghĩa là đồng tình. Người lớn phải giữ được cả hai: thương cái cảnh và nghiêm với cái việc. Bỏ vế trước thì thành lạnh lùng, bỏ vế sau thì thành bao che.
Thứ hai là chuyện phòng xa cho chính mình. Đừng để bản thân rơi vào thế cùng đường: giữ lấy một nghề trong tay, để dành một ít phòng khi ốm đau, đừng vay quá sức mình. Toàn việc bình thường cả, nhưng chính chúng là cái hàng rào giữ cho ta khỏi phải đứng trước lựa chọn khắc nghiệt mà câu tục ngữ nói tới.
Thứ ba là ngó sang nhà bên. Nhiều nhà sa vào túng quẫn không phải vì lười, mà vì một cú bất ngờ: mất việc, ốm nặng, làm ăn thua lỗ. Một lời hỏi thăm, một chỗ mách việc làm, đôi khi đỡ hơn nhiều lời bàn ra tán vào. Với con cái thì nên dạy hai điều một lúc: khó khăn không phải cái cớ để làm bậy, mà cũng đừng vội khinh người sa cơ.
Những câu cùng ý
- Đói ăn vụng, túng làm càn — cách nói thuần Việt, mộc mạc hơn về cùng một chuyện.
- Đói cho sạch, rách cho thơm — vế đối lại, người nghèo vẫn giữ được cái nết.
- Đói thì đầu gối phải bò — thiếu thốn buộc người ta xoay xở, theo lối lương thiện.
- Có thực mới vực được đạo — no cái bụng rồi mới bàn được chuyện đạo lý.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng đã dùng lâu đời trong tiếng Việt, không ai biết người đầu tiên nói ra là ai, và cũng đừng gán nó cho cuốn sách nào nếu không có căn cứ chắc chắn.
Nên đọc nó ở mức tham khảo thôi. Câu nói gọn thì dễ nhớ nhưng cũng dễ thành cái cớ để quy chụp: hễ thấy ai nghèo là đã ngờ, hoặc hễ thấy ai làm bậy là đổ hết cho cái nghèo. Cả hai cách đều oan cho người ta. Đời mỗi thời một khác, cảnh mỗi nhà một khác, đúng sai còn tuỳ. Cứ lấy câu này mà tự soi lại mình, nhắc mình giữ một lối đi dự phòng, và nhắc mình rằng lựa chọn cuối cùng vẫn nằm trong tay mỗi người.
