Có những câu tục ngữ đọc lên là bật cười, vì cái vô lý nằm ngay trên mặt chữ. Câu này là một câu như thế: các cụ dựng lên một chuỗi tính toán nghe rất hăng hái, để rồi ai nghe cũng thấy nó hỏng ngay từ bước đầu.
Nghĩa đen
Với nhà nông ngày trước, con bò là cả một cơ nghiệp. Bò kéo cày, kéo xe, đẻ bê, lúc cần thì bán đi lấy một khoản lớn. Người ta vẫn nói con trâu là đầu cơ nghiệp, con bò cũng vậy, nó là sức làm chính của cả nhà.
Ruộng thì tất nhiên là quý, ai chẳng muốn có thêm ruộng. Nhưng ruộng chỉ sinh lúa khi có sức cày. Bán bò đi để tậu thêm ruộng tức là đổi sức cày lấy đất, có đất rồi mà không còn gì để làm đất.
Đến bước thứ ba thì cái vụng lộ hẳn: mua dê về cày. Con dê nhỏ, không kéo nổi lưỡi cày, xưa nay chưa ai dùng dê để làm ruộng. Người trong chuyện tưởng mình xoay xở khéo, hoá ra mỗi bước lại đi xa thêm khỏi cái đích ban đầu là làm ra hạt lúa.
Nghĩa bóng
Câu này chê lối tính toán chỉ nhìn từng bước rời rạc mà không nhìn cả chuỗi. Bước nào nghe cũng có lý: bán bò thì có tiền, có tiền thì tậu được ruộng, thiếu sức kéo thì mua con khác cho rẻ. Nhưng ghép lại thành một vòng luẩn quẩn, càng xoay càng thiệt.
Sâu hơn, đây là lời cảnh báo thói bán cái gốc để chạy theo cái ngọn. Con bò là thứ làm ra của, còn đám ruộng chỉ nằm đó nếu không có nó. Ai bán mất cái gốc của mình, là sức khoẻ, tay nghề, chỗ đứng, người cùng làm giỏi, để lấy một thứ trông có vẻ to hơn, thì đều đang bán bò tậu ruộng cả.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, phải nhìn cả chuỗi việc trước khi quyết bước đầu tiên. Cái sai ở đây không nằm ở bước cuối mà nằm ngay lúc bán bò. Trước khi buông một thứ đang giúp mình sống được, hãy hỏi: bỏ nó rồi thì việc kia lấy gì mà chạy?
Sau nữa, đừng đổi công cụ lấy thứ nằm im. Cái cày, con bò, đôi tay nghề là thứ làm ra của. Bán chúng đi để ôm một thứ chưa sinh lợi thì trước sau cũng phải đi vay.
Cuối cùng, chắp vá rẻ tiền thường lại hoá đắt. Mua dê vì rẻ hơn bò, nhưng dê không cày được thì đồng tiền ấy coi như mất trắng. Chuyện tương tự vẫn xảy ra hằng ngày:
- Cho nghỉ người thợ lành nghề để bớt một khoản lương, rồi hàng làm ra hỏng nhiều hơn.
- Vay mượn mua một món lớn cho bằng nhà bên, rồi cắt vào bữa ăn và việc học của con.
- Thức khuya triền miên làm thêm, phần kiếm được không bù nổi phần sức đã bỏ ra.
- Bắt con học dày đặc để lấy điểm trước mắt, đổi lấy sự chán học về lâu dài.
Những câu cùng ý
- Tham bát bỏ mâm — chạy theo cái lợi nhỏ mà mất cái lớn hơn nhiều.
- Con trâu là đầu cơ nghiệp — để thấy bán bò là bán mất cái gì.
- Của rẻ là của ôi — rẻ mà không dùng được thì rốt cuộc vẫn phí.
- Đẽo cày giữa đường — cứ sửa theo từng ý rời rạc nên hỏng cả việc lớn.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của người xưa, không rõ xuất xứ, sinh ra từ đời sống nhà nông. Cách nói của nó rất tiêu biểu cho lối cười trong dân gian: không mắng thẳng ai, chỉ kể lại một chuỗi việc rồi để người nghe tự thấy chỗ trật khớp. Có nơi kể theo trật tự hơi khác, hoặc thay con vật cho hợp với vùng mình, còn cái tứ thì vẫn thế.
Cứ coi đây là chuyện để tham khảo, đừng đem ra soi ai. Nhìn từ ngoài thì dễ chê người bán bò, nhưng có khi người ta bí quá mới phải bán chứ chẳng phải dại. Đúng sai còn tuỳ thời tuỳ cảnh. Cái đáng nhớ chỉ gọn một câu: giữ được cái gốc thì ruộng nương rồi sẽ có, mất cái gốc thì có ruộng cũng đành bỏ hoang.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
