Người mình có nhiều cách chê một cuộc đổi chác hớ, nhưng ít câu nào gọn và buồn cười như câu này. Chỉ cần đặt hai con vật cạnh nhau là người nghe hiểu ngay cái dại nằm ở đâu, chẳng cần ai giảng thêm.
Con bò và con ễnh ương
Con bò với nhà nông là của thật. Nó kéo cày, kéo xe, đẻ bê, lúc bí thì bán đi được món tiền lớn. Nuôi được một con bò là cả nhà phải chăm mấy năm ròng. Trong sân nhà quê ngày trước, con trâu con bò thuộc hàng của nả đáng kể nhất.
Ễnh ương thì ngược hẳn. Nó ở họ nhà nhái, sống ngoài ao chuôm bờ ruộng, nổi tiếng vì hai thứ: cái bụng phình to và tiếng kêu ồm ộp vang cả đêm, nhất là lúc trời sắp mưa. Chẳng ai nuôi ễnh ương để làm ăn. Nó không kéo được gì, không đẻ ra tiền, chỉ được cái mã phình phình với cái tiếng to.
Chữ "tậu" trong câu càng làm bật tiếng cười. Tậu là từ dành cho việc sắm của lớn, tậu trâu, tậu ruộng, tậu nhà. Đem chữ trịnh trọng ấy gán cho con ễnh ương là các cụ đã mỉa ngay trong cách dùng từ: làm ra vẻ vừa sắm được của quý, mà thứ ôm về thì chẳng ra gì.
Nghĩa bóng
Hiểu rộng ra, câu này chê kiểu đổi chác mà phần thiệt lộ ra ngay từ đầu: bỏ đi thứ đang sinh lợi để lấy về thứ chỉ được cái mã. Đây không phải chuyện rủi ro hay xui xẻo, mà là chuyện nhìn nhầm giá trị.
Cái bụng phình với tiếng kêu to là chi tiết đắt. Thứ dụ được ta thường là thứ trông có vẻ lớn và nghe có vẻ mạnh. To và ồn không có nghĩa là có thực. Người ham cái vỏ rất dễ đem cái ruột của mình đi đổi lấy cái vỏ của người khác.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là phân biệt thứ sinh lợi với thứ nằm im. Con bò làm ra tiền, con ễnh ương thì không. Trước mỗi cuộc đổi chác, cứ hỏi một câu: thứ mình nhận về có nuôi lại mình không, hay chỉ để đó cho vui mắt?
Sau nữa là coi chừng cái phô trương. Chẳng ai bán bò mua ễnh ương nếu con ễnh ương ấy nằm im. Chính cái bụng phình với tiếng kêu vang mới làm người ta hoa mắt. Thời nay cái tiếng kêu ấy là lời quảng cáo, là con số hứa hẹn, là người quen nói chắc như đinh đóng cột. Nghe càng to thì càng nên xem cho kỹ.
Rồi còn chuyện vội. Hớ nặng nhất thường xảy ra lúc người ta cuống. Việc lớn mà quyết trong một buổi, lại quyết theo lời người ngoài, thì kết cục ra sao các cụ đã nói sẵn rồi. Chuyện này bây giờ vẫn gặp đầy:
- Bán chiếc xe đang chạy dịch vụ để đổi lấy chiếc xe bóng bẩy chỉ để đi chơi.
- Bỏ một nghề đã có tay nghề, có mối quen, để chạy theo cơ hội mới chỉ nghe kể lại.
- Bán món đồ bền dùng nhiều năm để mua món mới lắm nút bấm mà chẳng bao giờ đụng tới.
Những câu cùng ý
- Tham bát bỏ mâm — vì miếng lợi nhỏ trước mắt mà mất phần lớn hơn.
- Bỏ mồi bắt bóng — buông cái đang cầm trong tay để đuổi cái không có thật.
- Thùng rỗng kêu to — càng rỗng ruột càng ồn ào, đúng như con ễnh ương.
- Của rẻ là của ôi — ham rẻ mà rước thứ không dùng được thì vẫn là phí tiền.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ ai đặt ra, cũng chẳng gắn với tích truyện nào chép lại được. Nó sinh ra ở làng quê, nơi con bò với con ễnh ương đều quen mắt đến mức nhắc tên là ai cũng hình dung ra ngay.
Đọc thì cứ đọc để tham khảo, đừng lấy làm khuôn cứng mà đem ra phán người khác. Có cuộc đổi chác nhìn ngoài giống hệt bán bò tậu ễnh ương, nhưng người trong cuộc lại có cái lý riêng, cái khó riêng mà mình không biết. Đời cũng đổi, thứ ngày xưa là của quý nay có khi thành vô dụng, nên đúng sai còn tuỳ thời. Cái đáng giữ lại chỉ là thói quen xem cho kỹ trước khi buông tay: đặt hai thứ lên bàn cân, rồi hỏi thật thà xem bên nào nuôi được mình.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
