Nói về bạn bè, ông bà có câu nghe rất gọn mà đòi hỏi thì chẳng nhẹ chút nào. Câu đầy đủ thường đọc là:
Bạn bè là nghĩa tương tri
Sao cho sau trước một bề mới nên
Nghĩa đen
"Tương" là qua lại, lẫn nhau. "Tri" là biết, là hiểu. "Tương tri" tức là hiểu nhau, mà không phải cái biết hời hợt kiểu biết mặt biết tên, phải là hiểu tính nết, hiểu hoàn cảnh, hiểu cả cái người ta không nói ra.
Chữ "nghĩa" đứng trước cũng đáng để ý. Các cụ không gọi tình bạn là "tình" mà gọi là "nghĩa", tức là có phần bổn phận trong đó, có cái phải giữ, chứ không phải thứ vui thì có buồn thì thôi.
Dòng dưới nói tiếp: sau trước một bề mới nên. Một bề là một lòng, không đổi thay. Mới nên là mới thành, mới đáng kể. Gộp lại: bạn bè phải hiểu nhau và giữ lòng trước sau như một thì mới gọi được là bạn.
Nghĩa bóng
Câu ca dao đưa ra một cái thước khác hẳn cách nhiều người hình dung. Nó không đo bằng số lần gặp gỡ, không đo bằng mấy bữa ăn uống vui vẻ, mà đo bằng hai thứ khó hơn nhiều: hiểu nhau và bền lòng theo năm tháng.
Hiểu nhau thì tình bạn không vỡ vì hiểu lầm. Người hiểu bạn sẽ biết bạn mình ăn nói cộc cằn nhưng bụng dạ tử tế, biết bạn im mấy hôm nay là vì đang có chuyện chứ không phải giận mình. Còn trước sau một bề thì tình bạn không hỏng vì hoàn cảnh. Bạn nghèo cũng là bạn, bạn thất thế cũng là bạn, bạn xa mấy năm gặp lại vẫn là bạn.
Bài học và cách dùng hôm nay
Muốn có bạn tri kỷ thì phải chịu bỏ thời gian. Hiểu một con người không làm được trong vài buổi ngồi quán. Nó cần những lần ngồi lâu, những chuyện đã cùng nhau trải, cả những lần va chạm rồi làm lành. Ai muốn có bạn mà tiếc thời gian cho bạn thì cuối cùng chỉ có một danh sách người quen dài dằng dặc.
Chữ "nghĩa" thì đòi ta phải làm chứ không phải chỉ cảm. Bạn ốm thì đến thăm, bạn có việc thì có mặt, bạn làm sai thì nói thẳng chứ đừng hùa theo cho vừa lòng. Có lúc giữ nghĩa với bạn lại là nói đúng cái điều bạn không thích nghe.
Còn một bề là không đổi thái độ theo hoàn cảnh của bạn. Thử thách lớn nhất thường không phải lúc khó khăn, mà là lúc một trong hai người khá lên. Người vẫn cư xử như cũ với bạn cũ, không kể lể, không dạy đời, không lảng đi, mới là người thấm được câu này. Vài việc rất dễ làm:
- Mỗi tháng chủ động gọi cho một người bạn cũ, hỏi han chuyện thật.
- Có mặt đúng lúc: đám tang, đám cưới, lúc bạn ốm hay mất việc.
- Góp ý thì nói riêng, đừng nói trước đám đông, cũng đừng nhân đó kể công.
- Dạy con giữ lấy vài người bạn lâu năm, biết bênh bạn đúng lúc và can bạn đúng chỗ.
Những câu cùng ý
- Chọn bạn mà chơi, chọn nơi mà ở — muốn có bạn hiểu mình thì phải chọn người cho kỹ.
- Thức lâu mới biết đêm dài, ở lâu mới biết lòng người có nhân — hiểu nhau cần thời gian.
- Ngựa chạy có bầy, chim bay có bạn — người ta sinh ra vốn cần có bầu bạn.
- Xa mặt cách lòng — lời nhắc ngược, không giữ liên lạc thì nghĩa cũng nhạt dần.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt ra, cũng chẳng ai biết có từ đời nào. Ai bảo câu này của người nọ người kia thì đừng vội tin. Vì truyền miệng nên vài nơi đọc lệch đôi chữ, còn ý thì vẫn thế.
Cũng nên xem đây là lời để tham khảo, không phải khuôn phép bắt buộc. Cái thước hiểu nhau và trước sau một bề nghe thì hay, nhưng mỗi người mỗi cảnh, có khi bạn bè thưa nhau đi chẳng phải vì ai bạc bẽo, chỉ là đường ai nấy bận. Đúng sai còn tuỳ thời, tuỳ chuyện. Cứ lấy câu của ông bà mà soi lại mình trước, xem mình đã làm xong phần của mình chưa, thế là đủ.
