Câu này nghe qua dễ giật mình, cứ tưởng người xưa xui bỏ ruột thịt để lấy người dưng. Thật ra các cụ nói cho mạnh cho dễ nhớ, còn ý thì rất thật: nhà có việc gấp, người chạy sang trước bao giờ cũng là người ở gần.
Bán anh em xa, mua láng giềng gần
Nghĩa đen
Hai chữ "bán" với "mua" ở đây chẳng dính gì tới tiền nong, cũng không ai đem người nhà ra đổi chác. Đó là lối nói mượn chuyện chợ búa cho dễ hình dung: cái này đổi lấy cái kia thì hơn.
"Anh em xa" là người ruột thịt nhưng ở cách trở. Ngày trước cách vài chục cây số đã là xa lắm, đi bộ hết cả ngày, muốn nhắn tin phải nhờ người quen mang hộ. "Láng giềng gần" là người chung bờ rào, chung cái ngõ, sáng mở cửa ra là thấy mặt. Nhà cháy, con sốt giữa đêm, lúa ngoài đồng gặp mưa giông, mấy lúc ấy khoảng cách quyết định tất cả.
Nghĩa bóng
Ý các cụ là tình nghĩa đo bằng chuyện có mặt được hay không, chứ không chỉ đo bằng danh nghĩa. Anh em ở xa vẫn là ruột thịt, tình ấy chẳng mất đi đâu, nhưng nó không thay được bàn tay hàng xóm chạy sang đúng lúc mình cần.
Chữ "mua" cũng đáng ngẫm. Tình láng giềng không tự nhiên mà có, phải đổi bằng cái gì đó: một tiếng chào mỗi sáng, bát chè bưng sang khi nhà làm giỗ, cái xe trông hộ, gói hàng nhận hộ. Ai chẳng bỏ ra gì thì lúc cần cũng ngại mở miệng nhờ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Bài học thứ nhất là để mắt tới người ở ngay bên. Ta hay dồn quan tâm cho người ở xa, cho bạn cũ, cho cái điện thoại, còn người ngày nào cũng chạm mặt thì coi như cái phông. Nhưng chính họ mới là người nghe thấy tiếng động lạ trong nhà mình lúc nửa đêm.
Bài học thứ hai là phải gây dựng trước khi cần. Mấy năm không chào hỏi một câu, đến lúc gõ cửa nhờ thì khó lắm. Những việc vụn vặt như hỏi thăm một tiếng, bê hộ cái thùng, nhắc nhau đóng cổng, chính là chỗ để dành, hoạn nạn mới có cái mà rút ra.
Bài học thứ ba là biết nhịn với người sống cạnh mình. Hàng xóm là mối khó dứt: đổi việc thì dễ chứ chuyển nhà chỉ vì một lời qua tiếng lại thì mấy ai làm. Ở chung cư bây giờ lại càng vậy, ở cạnh nhau vài năm mà chưa biết tên nhau. Vài việc nhỏ có thể làm ngay:
- Gặp trong thang máy hay ngoài ngõ thì chào một tiếng cho nhớ mặt.
- Xin số điện thoại vài nhà sát bên, phòng khi có việc gấp cần gọi.
- Giữ ý chuyện tiếng ồn, mùi, rác, vì cãi nhau thường bắt đầu từ đúng mấy thứ đó.
- Nhận hộ hàng, ngó hộ nhà khi người ta đi vắng, rồi cũng thoải mái nhờ lại.
Những câu cùng ý
- Hàng xóm láng giềng tối lửa tắt đèn có nhau — nghĩa xóm giềng rõ nhất là lúc khó khăn.
- Một giọt máu đào hơn ao nước lã — vế nói ngược lại, đề cao tình ruột thịt.
- Lá lành đùm lá rách — đùm bọc người quanh mình khi hoạn nạn.
- Ăn ở có đức mặc sức mà ăn — sống tử tế với mọi người thì lâu dài chẳng thiệt.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của ông bà, không rõ ai đặt ra, cũng chẳng ai chép lại ngày tháng. Nó là cái đúc rút từ nếp sống làng xã ngày xưa, nhà nọ liền nhà kia, dựng nhà hay ma chay đều phải trông vào hàng xóm.
Cho nên cứ đọc để tham khảo, thấy hợp thì làm theo, chỗ nào nay đã khác thời thì mình tự soi lại. Có nhà anh em ở xa mà vẫn đỡ đần nhau được từng ngày, có xóm ở sát vách mà chẳng ai ngó ai. Câu tục ngữ chẳng hề xúi ai quay lưng với anh em, nó chỉ nhắc đừng để người ở gần thành người dưng. Một tiếng chào mỗi sáng có mất gì đâu.
