Ai từng lội ruộng nước đục hẳn không quên cái cảm giác lên bờ mới thấy con đỉa đã bám chặt vào bắp chân. Gỡ ra được rồi mà chỗ ấy còn rịn máu một lúc lâu. Câu “bám như đỉa đói” sinh ra từ đúng chuyện thật ấy.
Nghĩa đen
Đỉa sống ở ruộng nước, ao tù, hút máu mà sống. Bám vào da thì dính rất chắc, càng giật mạnh càng khó gỡ, mà người bị bám lại chẳng thấy đau nên không biết ngay.
Chữ đói mới là chỗ đắt nhất. Đỉa đói thì bám riết hơn, tìm mồi hăng hơn, chưa no thì không dễ nhả. Thêm một chữ mà thêm cả một tầng nghĩa: kẻ đeo bám không bám vô cớ, bám vì đang cần thứ gì đó ở người kia.
Người xưa muốn nói gì
Câu này chỉ kiểu người theo đuổi dai dẳng tới mức làm phiền: kẻ đòi nợ theo riết, người nài ép mua bán, hay đơn giản là người cứ đeo mãi khi bên kia đã tỏ ý từ chối.
Chỗ nhấn của câu là sự đeo bám ấy làm hao người. Con đỉa có giết ai đâu, nó chỉ hút một ít máu. Nhưng cái cảm giác bị bám, bị rút dần, bị quấy liên tục thì mệt hơn một lần va chạm mạnh nhiều. Ông bà nắm rất trúng: thứ làm người ta kiệt thường không phải cú đánh lớn, mà là sự quấy rầy không dứt.
Cũng cần phân biệt với câu như đỉa phải vôi. Cùng nhắc con đỉa mà nghĩa khác hẳn: câu kia tả cái giãy nảy khi bị chạm đúng chỗ sợ, còn câu này tả sự bám riết.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là chuyện hao mòn âm thầm. Cái đáng ngại của lối đeo bám không nằm ở một lần, mà ở chỗ nó lặp lại. Mỗi lần mất một ít thời gian, một ít tiền, một ít sức, nên chẳng thấy cần dứt khoát. Đến lúc ngoảnh lại thì phần bị lấy đi đã đáng kể.
Hai là chuyện ranh giới. Con đỉa bám được là vì mình lội xuống ruộng mà không để ý. Người với người cũng thế: phần lớn những vụ bị đeo bám dai dẳng đều bắt đầu từ một lần nể nang mà không nói rõ giới hạn. Nói không ngay từ đầu bao giờ cũng nhẹ hơn gỡ ra sau mấy tháng. Ngoài đời bây giờ lối đeo bám chỉ đổi vỏ: cuộc gọi mời chào lặp đi lặp lại, tin nhắn dồn dập kèm ưu đãi sắp hết hạn. Cách xử không phải là cãi cho ra lẽ, mà trả lời dứt một lần rồi thôi, vì hồi đáp thêm câu nào là bên kia hiểu còn cửa.
Ba là lời tự nhắc, mà đây mới là phần khó. Ai cũng có lúc phải nhờ vả, và ranh giới giữa kiên trì với đeo bám mỏng hơn ta tưởng. Cách tự soi lại cũng dễ: người ta đã tỏ ý từ chối chưa, và chuyện này có gì cho họ hay chỉ mình được lợi. Biết dừng đúng lúc thì lần sau còn quay lại được. Trong nhà, trong họ thì tế nhị hơn vì còn tình nghĩa, nhưng cũng vì tình nghĩa mà càng phải rõ sớm: giúp trong sức mình, nói thẳng phần mình không giúp được, đừng hứa cái mình không định làm.
Những câu cùng ý
- Nuôi ong tay áo — dung dưỡng ngay bên mình kẻ rồi sẽ quay lại hại mình.
- Vắt chanh bỏ vỏ — bòn hết cái lợi rồi phủi tay.
- Ở lâu mới biết lòng người có nhân — thời gian giúp phân biệt người thật lòng với kẻ chỉ tìm lợi.
Đôi lời về câu này
Không rõ câu này có từ bao giờ, cũng đừng gán cho nó xuất xứ nào. Đây là lối nói truyền miệng gắn với đời sống ruộng nước, nơi con đỉa quen tới mức thành nỗi sợ chung. Người ta còn nói đeo như đỉa, bám riết lấy, dai như đỉa, đều cùng một ý.
Cứ xem là lời để tham khảo, đừng đem ra gán cho ai vội. Có đúng có sai tuỳ cảnh. Cái người này thấy là đeo bám thì với người kia có khi chỉ là cùng đường mà phải hỏi nhờ. Trước khi buông một câu nặng như thế, thử ngó xem người ta đang ở thế nào đã. Còn phần mình thì cứ nhớ: ranh giới là do người bị làm phiền đặt ra, không phải do người đang muốn được việc.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
