Muốn nói về những đổi thay lớn đến mức cảnh cũ người xưa không còn nhận ra nhau, người mình hay mượn bốn chữ “bãi bể nương dâu”. Nghe thì cổ mà lại rất gần, vì đời nào cũng có người bị một cơn xáo trộn cuốn qua.
Nghĩa đen
Bãi bể là bãi biển, vùng nước mặn mênh mông. Nương dâu là ruộng trồng dâu nuôi tằm, gắn với nghề tơ lụa ngày trước. Ghép lại thành một cảnh tưởng như không thể có: chỗ ngày xưa sóng vỗ, nay là nương dâu xanh mướt, người ra vào hái lá.
Cái hay là hình ảnh ấy không hoang đường. Ven biển nước mình bồi lắng qua năm tháng, làng mạc lấn dần ra phía biển, có nơi bãi cát ngày trước giờ đã thành đồng ruộng cách bờ khá xa. Ông bà nhìn thấy chuyện bồi lở đó rồi lấy làm hình ảnh cho sự đổi thay. Có điều nó chậm tới mức mấy đời người mới nhận ra, và chính cái chậm ấy làm nên sức nặng của câu.
Người xưa muốn nói gì
Nói bãi bể nương dâu là nói những đổi thay lớn, sâu, thường không quay lại được: nhà đang sung túc bỗng sa sút, làng quê yên tĩnh thành phố xá đông đúc, người thân kẻ mất người còn sau bao năm xa cách.
Giọng của câu nghiêng về ngậm ngùi hơn là than vãn. Người nói thường đang đứng ở một khoảng cách năm tháng mà nhìn lại, thấy mọi thứ đã khác, rồi nhận rằng đổi thay là lẽ thường của trời đất. Trong lời ăn tiếng nói còn rút gọn thành bể dâu, dâu bể, cuộc bể dâu — cụm sau này thì hầu như ai cũng từng nghe.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là chẳng cảnh nào ở mãi. Điều này dễ nói mà khó thấm. Lúc đang yên thì coi cái yên ấy là mặt bằng của đời mình; lúc đang khốn lại tưởng khó khăn kéo dài mãi. Cả hai đều là ảo giác của người đứng quá gần. Lùi ra vài chục năm mà ngó lại thì cái gọi là ổn định chỉ là một quãng ngắn.
Hai là đổi thay lớn bao giờ cũng góp từ những đổi thay nhỏ. Biển đâu hoá nương dâu sau một đêm, nó bồi từng chút. Một nghề tàn đi, một khu phố khác hẳn, một nhà rời rạc dần, đều là kết quả của những chuyển động âm thầm kéo dài. Ai chịu để ý mấy chuyển động nhỏ ấy thì không bị bất ngờ. Trong nghề nghiệp, cái tinh thần này rất thiết thực: đừng đợi nghề mình mất mới xoay, cứ mỗi năm học thêm một chút, để lúc bãi biển bồi thành ruộng thì mình đã biết cầm cuốc.
Ba là giữa cái đổi thay vẫn có phần không đổi. Cảnh vật, nghề ngỗng, chỗ đứng đều có thể khác đi, nhưng cách một người sống với gia đình, giữ chữ tín với xóm giềng, chăm chút tay nghề của mình thì vẫn theo họ qua mọi khúc quanh. Câu này cũng giúp bớt cay đắng khi thấy anh em, bạn bè đổi khác sau nhiều năm: cảnh sống đổi thì con người ít nhiều cũng khác. Đáng làm là giữ liên lạc cho đều, để đổi thay đừng diễn ra sau lưng nhau.
Những câu cùng ý
- Vật đổi sao dời — cảnh vật đổi khác, sao trên trời cũng chuyển chỗ.
- Sông có khúc, người có lúc — đời có đoạn thuận đoạn nghịch, đừng lấy một khúc mà xét cả dòng.
- Tre già măng mọc — lớp trước lớp sau thay nhau, đổi thay có kế thừa.
- Lá rụng về cội — giữa mọi biến chuyển, người ta vẫn hướng về gốc.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này gốc ở một thành ngữ chữ Hán quen thuộc, nói biển xanh hoá ruộng dâu. Người mình dịch ra tiếng ta rồi dùng như của nhà, tới mức nhiều người chẳng còn để ý gốc gác. Nó đi vào lời ăn tiếng nói rộng rãi cũng một phần nhờ câu thơ mở đầu Truyện Kiều nhắc tới một cuộc bể dâu.
Còn cách hiểu và cách vận vào đời thì cứ xem là lời truyền miệng để tham khảo, đừng lấy làm khuôn. Có đúng có sai tuỳ thời. Câu này nhắc ta bình tĩnh trước xáo trộn, ấy là cái hay; nhưng nếu đọc theo lối buông xuôi, cho rằng đằng nào trời đất cũng đổi nên cố cũng vô ích, thì lại hoá hại. Đổi thay là việc của trời đất, còn sống thế nào giữa đổi thay thì vẫn là việc của mỗi người.
