Tiếng ta có những câu ngắn mà nặng, nói ra là người nghe im lặng. “Bạc như vôi” là một câu như thế. Ba tiếng thôi, mà gói được nỗi đau rất cũ: bị chính người mình từng hết lòng quay lưng lại.
Nghĩa đen
Chữ bạc ở đây mang hai lớp nghĩa cùng lúc, và câu nói dùng cả hai. Lớp thứ nhất là màu: bạc là trắng nhợt, phai hết sắc, như áo bạc màu, như tóc bạc. Lớp thứ hai là nết: bạc là bội bạc, ăn ở tệ với người từng có ơn nghĩa với mình, như bạc tình, bạc nghĩa.
Vôi thì gần gũi lắm. Vôi tôi từ đá nung, dùng quét tường, ăn trầu, rắc chống ẩm. Nhưng vôi cũng nóng và hại: vôi mới tôi thì bỏng tay, dính vào đâu ăn mòn chỗ đó, cây cỏ dính vôi là chết. Cái trắng của vôi không phải cái trắng dịu, mà là trắng gắt, khô khốc, dính vào là để lại vết.
Người xưa muốn nói gì
Câu này chỉ hạng người sống thiếu nghĩa: quên rất nhanh những gì người khác làm cho mình, hết cần thì trở mặt, thấy mình sa sút thì lảng đi.
Nó nặng hơn hẳn mấy lời chê thường. Chê ai lười, ẩu, nóng tính thì mới là chê nết. Nói ai bạc như vôi là chạm vào cái cốt của làm người, tức là chữ nghĩa. Ông bà coi ăn ở có trước có sau là nền, nên phụ bạc bị xếp vào loại lỗi khó tha nhất. Câu hay dùng nhất trong hai cảnh: chuyện đôi lứa, vợ chồng khi một bên phụ bên kia; và chuyện tình đời, lúc thấy mình bị đối xử tệ sau tất cả những gì đã bỏ ra.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là chuyện trí nhớ của lòng biết ơn. Người bạc không hẳn là người ác. Phần nhiều chỉ là người quên, mà quên thì dễ hơn nhớ nhiều lắm. Giữ được lòng biết ơn là việc phải chủ động làm, chứ không tự nhiên mà có.
Hai là cái bạc chỉ lộ ở khúc ngoặt. Chẳng ai bị gọi là bạc trong lúc thuận. Nó hiện ra khi người kia sa sút, khi giúp nhau bắt đầu tốn kém, khi ở lại chẳng còn lợi gì.
Ba là lời dành cho người bị phụ. Đau thì có đau, nhưng đem cái đau ấy đi ngờ vực cả thiên hạ thì lại tự làm nghèo đời mình. Nhận ra một người bạc để rút kinh nghiệm là khôn; vì một người mà tin ai cũng bạc thì là cái thiệt khác.
Trong nghề, có người được dìu dắt lúc mới vào, đứng vững rồi thì phủi sạch, thậm chí quay lại nói xấu chỗ cũ; mà nghề nào cũng hẹp, tiếng đồn đi nhanh hơn người ta tưởng. Trong bạn bè thì nhẹ hơn mà cũng rõ: chỉ gọi khi cần việc, xong việc là mất hút. Còn trong nhà, cái đáng làm không phải bắt con nhớ ơn cha mẹ, mà là dạy con nhìn thấy công của người khác: bữa cơm này ai nấu, cái áo này ai giặt.
Những câu cùng ý
- Ăn cháo đá bát — chê thẳng kẻ hưởng ơn xong quay lại phá người đã giúp mình.
- Qua cầu rút ván — được việc rồi thì chặn đường người sau.
- Vắt chanh bỏ vỏ — dùng người lúc còn lợi, hết lợi thì bỏ.
- Uống nước nhớ nguồn — vế ngược lại, nêu cách sống có trước có sau.
Đôi lời về câu này
Không rõ câu này có từ bao giờ, cũng đừng gán cho nó xuất xứ nào. Chỉ chắc được một điều: lối ví ấy đã vào ca dao và ở lại rất lâu, trong câu than quen thuộc:
Ai làm cho bạc như vôi
Cho lòng anh nghĩ đứng ngồi không yên
Lời than này hát mỗi nơi một khác ở câu sau, còn vế đầu thì hầu như giữ nguyên.
Đây là lời truyền miệng, cứ xem là chỗ tham khảo, đừng vội đem ra dán cho ai. Có đúng có sai tuỳ cảnh. Người xưa nói câu này trong cái làng ai cũng biết mặt nhau, ở lâu thì rõ lòng nhau; bây giờ người ta xa nhau vì công việc, vì đường sá, im lặng một dạo chưa chắc đã là bạc. Trách người thì nên chậm, mà giữ nghĩa thì nên đều, vì cái nghĩa hễ buông ra là bạc đi rất nhanh.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
