Tiếng ta có những lời chê rất nhẹ mà thấm, “ba phải” là một trong số đó. Người bị gọi là ba phải không gian dối, không lười, không hại ai — nên cái tật này dễ bị bỏ qua và sống rất dai.
Nghĩa đen
Chữ phải ở đây là đúng, là có lý, như trong nói phải, lẽ phải. Còn chữ ba không phải con số đếm, chỉ là lối nói phiếm chỉ số nhiều rất quen, như ba đầu sáu tay.
Ghép lại, ba phải là người nghe ai nói cũng thấy đúng: người này trình bày thì gật, người kia cãi lại cũng gật nốt. Vào cuộc tranh luận, hỏi tới thì bảo bên nào cũng có cái lý riêng, rồi thôi, chẳng đi tới đâu. Dân gian còn có câu dài hơn tả đúng cái tật ấy: ai nói phải cũng gật, ai nói trái cũng ừ.
Người xưa muốn nói gì
Ba phải là không có ý riêng, hoặc có mà không dám nói ra. Cái gốc thường không phải dốt, mà là sợ mất lòng. Người mắc tật này muốn được lòng cả làng, nên chọn cách chẳng làm phật ý ai.
Cần phân biệt hai thứ dễ lẫn. Người hoà nhã là người có ý riêng mà nói năng mềm mỏng, biết nghe, sẵn sàng đổi khi thấy mình sai. Người ba phải thì không có gì để mà đổi; họ không nghe để hiểu, chỉ nghe để phụ hoạ. Nhìn bên ngoài giống nhau, nhưng đặt vào một việc cần quyết là lộ ngay.
Cũng khác với thói gió chiều nào che chiều ấy. Kẻ theo chiều gió có tính toán: biết bên nào mạnh thì ngả về bên ấy cho được phần. Còn ở đây chẳng tính toán gì, chỉ là né chuyện phải chọn.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, cái dễ chịu của kiểu người này là dễ chịu giả. Ban đầu ai cũng thấy hiền lành, dễ nói chuyện. Đến khi cần một người đứng ra chịu trách nhiệm về một ý kiến thì mới nhớ ra là không trông cậy được. Được lòng tất cả thường có nghĩa là chẳng ai thật sự tin.
Thứ hai, tật này làm hỏng việc chung một cách âm thầm. Cuộc họp mà ai cũng gật thì phương án nào cũng qua, chẳng cái nào bị soi kỹ, rồi cái sai đi thẳng vào việc làm thật. Lời nói ngược nghe khó chịu hơn nhiều, nhưng chính nó giữ cho cả nhóm khỏi những quyết định hỏng.
Thứ ba, nuốt mãi ý mình vào trong thì chính mình mòn đi. Lâu ngày đâm ra tin rằng cái mình nghĩ chẳng đáng nói. Đến lúc phải quyết việc của riêng mình thì lúng túng, hỏi hết người này người khác rồi làm theo ai đó.
Muốn bỏ tật này thì không cần thành người hay cãi. Chỉ cần tập một thói nhỏ: được hỏi ý thì nói rõ mình nghiêng về đằng nào và vì sao. Câu ấy vừa thật vừa có ruột, khác hẳn câu đằng nào cũng được. Khi không đồng ý, nói về việc chứ đừng nói về người, và nói thẳng với người trong cuộc chứ đừng bàn sau lưng.
Những câu cùng ý
- Đẽo cày giữa đường — nghe ai cũng thấy phải nên sửa tới sửa lui, hỏng cả việc lẫn của.
- Gió chiều nào che chiều ấy — ngả theo bên đang mạnh, cùng mất tin nhưng vì vụ lợi.
- Bằng mặt không bằng lòng — ngoài mặt thuận theo, trong bụng nghĩ khác.
- Thuốc đắng dã tật, sự thật mất lòng — lời thẳng khó nghe mà có ích.
Đôi lời về câu này
Đây là lối nói truyền miệng, chẳng có gì xác định nó ra đời lúc nào, cũng đừng gán cho nó một xuất xứ cụ thể nào. Nó nằm trong nhóm những chữ dùng số ba theo nghĩa phiếm chỉ, rất tiêu biểu cho tiếng mình.
Cứ xem là lời để tham khảo, đừng đem ra dán nhãn cho ai. Có đúng có sai tuỳ việc. Với những chuyện thật sự không quan trọng — ăn món gì, đi đường nào — thì dễ tính lại là cái hay, chẳng ai gọi đó là ba phải. Cái đáng lo chỉ nằm ở những việc có đúng có sai, có người được người mất. Ranh giới ấy không khó nhận: cứ tự hỏi nếu mình im thì có ai chịu thiệt không. Và cũng nên nhớ, có người im không phải vì nhu nhược, mà vì ở cái thế nói ra là mang vạ; trách họ trước khi biết cảnh của họ thì mình lại thành người vội.
