Trong mấy bài ca dao cười của người mình, hiếm bài nào gọn và tinh quái như bài này. Bốn câu, một cuộc gặp chớp nhoáng giữa phiên chợ, vậy mà bật ra tiếng cười còn vang tới giờ, tất cả nhờ một chữ dùng khéo.
Bà già đi chợ Cầu Đông
Bói xem một quẻ lấy chồng lợi chăng
Thầy bói xem quẻ nói rằng
Lợi thì có lợi nhưng răng không còn
Nghĩa đen
Bài mở ra bằng cảnh phiên chợ đông người. Cầu Đông là một địa danh cũ, ở đây cốt gợi không khí chợ búa, chứ không phải chỗ cần truy cho ra.
Chợ ngày trước đâu chỉ để mua bán. Cạnh hàng vải, hàng cau, hàng mắm là cái chiếu của thầy bói. Tiện đường ghé xin một quẻ là chuyện thường. Bà cụ trong bài muốn hỏi chuyện đi bước nữa có hay ho gì không. Thầy gieo quẻ rồi phán một câu chẳng sai một li.
Cái khéo nằm ở một chữ
Sức nặng cả bài dồn vào chữ lợi, đem dùng hai nghĩa trong cùng một câu:
- Lợi là cái được, cái hay — đúng thứ bà cụ muốn hỏi.
- Lợi là phần thịt bao quanh chân răng — thứ mà người già thì còn, còn răng thì đã rụng.
Thầy khẳng định lợi thì có lợi. Người nghe vừa kịp mừng thì vế sau ập tới. Chữ răng vừa hiện ra là kéo tuột chữ lợi về nghĩa thứ hai, cả câu lật ngược. Hoá ra thầy chẳng hứa gì, chỉ nói một sự thật ai cũng thấy.
Cái cười bật ra đúng ở khoảnh khắc lật ấy. Không phải cười ác vào tuổi tác của một người, mà cười cái tinh quái của chữ nghĩa. Không thêm chữ nào thừa, không bình luận câu nào, cứ để chữ tự làm việc của nó.
Sau tiếng cười còn một mũi kim nữa, nhắm vào lối nói nước đôi. Thầy phán một câu mà đằng nào cũng đúng, ai muốn hiểu sao thì hiểu. Bà cụ vui thì thầy đã nói có lợi; chuyện chẳng ra gì thì thầy đã dặn răng không còn. Ấy là kiểu nói không bao giờ sai, vì thật ra chẳng nói gì cả.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là dè chừng những lời phán không thể sai. Cái gì đặt vào đâu cũng vừa thì thường là không có ruột. Câu của thầy bói nghe rất chắc, mà chẳng giúp ai quyết được việc gì.
Cũng phải nói cho công bằng: người xưa không chê bà cụ muốn có người bầu bạn lúc tuổi cao. Cái bị cười là đem chuyện hệ trọng của đời mình ra hỏi một quẻ giữa chợ.
Hai là cái lối nước đôi ấy thời nào cũng gặp, chỉ đổi sân khấu. Kiểu nói việc này cũng hay, tuy nhiên cũng có chỗ chưa ổn — nghe xong người nói thì yên thân, người nghe vẫn chẳng biết làm gì. Gặp mấy lời như thế thì cứ hỏi lại cho tới khi có một con số, một cái mốc, một điều kiện rõ ràng. Trong nhà, ngoài chỗ làm cũng vậy: nhận xét có ích phải chỉ ra việc nào được, việc nào chưa, lần sau nên làm khác ra sao.
Những câu cùng ý
- Số cô chẳng giàu thì nghèo — cũng cười lối phán toàn điều hiển nhiên, ai nghe cũng thấy trúng.
- Bói ra ma, quét nhà ra rác — càng bói càng ra chuyện, đừng tự chuốc lo vào mình.
- Thầy bói xem voi — chê lối nắm một phần mà dám kết luận cả con.
- Trăm nghe không bằng một thấy — tự mình xem còn hơn tin lời kể lại.
Đôi lời về bài này
Bài này lưu truyền miệng, không rõ ai đặt, không rõ có từ bao giờ. Gán nó cho tác giả nào cũng thiếu căn cứ; nghe ai giải thích quá tường tận về hoàn cảnh ra đời thì cứ dè chừng. Lời bài khá ổn định vì cái tứ chơi chữ không thay được; có nơi đọc xem bói thay cho bói xem, có nơi đọc răng chẳng còn ở câu cuối, cốt lõi vẫn thế.
Cứ xem đây là lời của người xưa để tham khảo cho vui và cho tỉnh, đừng lấy làm khuôn xử thế. Có đúng có sai tuỳ thời. Cái phần còn nguyên giá trị là chuyện dè chừng lời nói nước đôi. Còn cái phần lấy tuổi già ra làm chỗ cười thì bây giờ nghe đã khác: người lớn tuổi muốn có bạn đời là chuyện bình thường, chẳng có gì để đem ra làm trò.
