Có những câu nghe qua tưởng để khen, nghe kỹ mới thấy phần lớn người ta đem ra để than. “Ba đầu sáu tay” là một câu như vậy: bốn chữ ngắn, vẽ ra một hình ảnh mà ai cũng hình dung được ngay, và ai cũng biết là mình không có.
Nghĩa đen
Câu gồm hai vế cân nhau theo lối rất quen của tiếng ta: số đếm ghép với bộ phận trên người. Ba với sáu không nhằm đếm cho đúng, chỉ để phóng cho to, mà cái khéo là sáu gấp đôi ba nên hai vế vừa đối vừa nối, nghe thuận tai.
Ba cái đầu nghĩa là ba lần trí, nhìn được ba hướng một lúc, nghĩ được ba việc một lượt. Sáu cánh tay là sáu lần sức, cầm được sáu thứ, xoay xở sáu chỗ cùng một khoảnh khắc. Ghép lại thành một thứ vượt hẳn khuôn khổ người thường — làm được cái mà kẻ chỉ có một đầu hai tay như ta không tài nào với tới.
Người xưa muốn nói gì
Theo nghĩa khen, câu này chỉ người tài giỏi khác thường, gánh nổi khối việc mà người khác nhìn vào phải lắc đầu. Nói về một người vừa buôn bán, vừa lo con cái, vừa chăm cha mẹ già rằng đúng là ba đầu sáu tay, ấy là phục thật lòng.
Nhưng cách dùng phổ biến hơn nhiều lại nằm ở lối phủ định. Bị giao quá nhiều việc, người ta hay buột miệng: tôi có phải ba đầu sáu tay đâu mà ôm hết. Ở đây câu thành ngữ hoá ra lời chối khéo, nói rằng ai cũng có mức của mình, xin đừng đòi quá. Cái hay là nó nói được điều khó nói mà chẳng mất lòng.
Còn một giọng nữa, nhẹ hơn: để trêu người tham việc. Ai nhận một lúc bốn năm đầu việc, bạn bè sẽ chọc rằng chắc bạn ba đầu sáu tay. Vừa cười vừa nhắc, coi chừng ôm không xuể.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là biết lượng sức. Nhận quá sức thì hại cả đôi bên: mình kiệt, người giao thì hỏng việc vì tưởng đã có người lo. Nói ra cái mức của mình ngay từ đầu không phải là kém, đó là sòng phẳng. Ở chỗ làm, người mới hay sợ mất lòng nên nhận tất, đến lúc vỡ mới ngớ ra. Khôn hơn cả là khi được giao thêm thì hỏi lại thứ tự trước sau.
Hai là đừng lấy chuẩn phi thường ra đo người thường. Người vừa đi làm vừa chăm con nhỏ hay tự ép mình làm tròn mọi vai: nhà phải sạch, cơm phải ngon, con phải giỏi, việc cơ quan phải trọn. Nhớ rằng chẳng ai ba đầu sáu tay là cách bớt tự trách, cũng là cách mở lời nhờ người trong nhà đỡ một tay.
Ba là muốn làm được nhiều thì phải biết chia việc, chứ không phải cố mọc thêm tay. Người gánh vác giỏi thật thường không làm hết mọi thứ, mà biết việc nào cần mình, việc nào giao được, việc nào nên bỏ. Chuyện học cũng vậy: ghi tên năm khoá một lúc rồi bỏ dở cả năm thì thua xa học cho đến nơi một môn.
Những câu cùng ý
- Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao — sức một người có hạn, việc lớn phải nhiều người góp.
- Nhiều tay vỗ nên kêu — việc chỉ thành khi có nhiều bàn tay chung sức.
- Một nghề cho chín còn hơn chín nghề — làm sâu một việc hơn dàn mỏng ra nhiều việc.
- Liệu cơm gắp mắm — phải cân sức mình và cảnh mình trước khi làm.
Đôi lời về câu này
Không rõ câu này vào tiếng ta từ bao giờ, chẳng có căn cứ nào gán cho ai. Chỉ biết hình ảnh nhiều đầu nhiều tay vốn quen ở vùng mình, thấy trong các pho tượng nhiều tay ở chùa, trong những nhân vật thần thông của truyện cổ kể lại qua nhiều đời. Người bình dân nhìn rồi mượn về làm thước đo cho sức người, chứ tự câu nói không kể chuyện vị nào cụ thể.
Đây là lời truyền miệng, cứ xem là chỗ để tham khảo, đừng lấy làm khuôn. Có đúng có sai tuỳ thời. Ngày trước than câu này cho vui rồi lại è cổ ra làm; bây giờ việc cứ chất mãi lên một người thì cái cần không phải là than, mà là ngồi lại chia cho rõ.
