Có những bài đồng dao đọc hết chỉ trong một hơi, vậy mà theo người ta suốt đời. Bài về bà còng là một bài như thế: sáu câu, hai con vật bé xíu, một bà lão lưng còng và mấy đồng bạc rơi ra khỏi túi.
Bà còng đi chợ trời mưa
Cái tôm cái tép đi đưa bà còng
Đưa bà đến quãng đường cong
Đưa bà vào tận ngõ trong nhà bà
Tiền bà trong túi rơi ra
Tép tôm nhặt được trả bà mua rau.
Nghĩa đen
Bà còng là cách gọi thân thương chỉ bà lão lưng đã gù xuống vì tuổi tác. Bà đi chợ giữa trời mưa, đường trơn, mắt kém, chân yếu. Còn cái tôm cái tép là mấy con vật nhỏ nhất dưới ao, bé đến mức người ta hay lấy ra ví cái gì không đáng kể.
Vậy mà chính hai con bé nhất ấy làm việc lớn. Chúng không đưa lấy lệ vài bước rồi quay đi, mà đưa qua quãng đường cong, đoạn khó đi nhất, rồi vào tận ngõ nhà bà. Thấy tiền rơi ra khỏi túi, chúng nhặt lên trả lại, còn dặn thêm một câu rất đời: trả để bà mua rau.
Người xưa muốn nói gì
Chọn con tôm con tép chứ không chọn con trâu con voi là cố ý. Muốn giúp người thì đâu cần to lớn, cần giàu, cần đợi lúc mình đủ đầy. Một đứa trẻ cũng đỡ được bà cụ qua quãng đường trơn. Cái quý nằm ở tấm lòng, không nằm ở tầm vóc.
Bài hát còn khéo ở chỗ tách việc tốt làm hai chặng. Chặng đầu là đỡ đần: đưa về đến tận ngõ, làm cho trót, không bỏ giữa chừng. Chặng sau là ngay thẳng: nhặt được tiền thì trả, dù bà chẳng biết mình đánh rơi. Việc trước ai nhìn cũng thấy, việc sau chỉ mình biết với mình. Người tử tế thật là người làm được cả hai, nhất là việc sau.
Câu trả bà mua rau nghe nhỏ mà đắt. Chỗ tiền ấy chẳng phải của nả gì, chỉ đủ mớ rau, nhưng với bà cụ thì đó là bữa ăn cả ngày. Ông bà nhắc con cháu rằng của rơi phải tính theo người mất, chứ không tính theo người nhặt.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, giúp thì giúp cho trọn. Nhiều khi lòng tốt hỏng không phải vì thiếu bụng dạ, mà vì bỏ dở đúng lúc người ta cần nhất.
Thứ hai, của không phải của mình thì đừng giữ. Nhặt được cái ví ngoài đường, có người chuyển nhầm tiền vào tài khoản, cô bán hàng thối thừa cho mình — toàn là quãng đường cong của thời nay. Trả lại thì mất công, mà giữ lại thì mất thứ khó lấy về hơn nhiều.
Thứ ba, dạy con bằng bài này dễ hơn giảng đạo lý. Đọc xong rồi hỏi: nếu con nhặt được tiền của bạn rơi ở lớp thì con làm sao? Đứa trẻ trả lời ngay bằng hình ảnh con tôm con tép nó vừa nghe. Còn ngoài đường thì nhường ghế cho bà cụ, xách hộ túi đồ lên mấy bậc thang — việc bé như con tôm con tép cả, mà một xóm tử tế dựng lên bằng đúng mấy việc bé ấy.
Những câu cùng ý
- Thương người như thể thương thân — thấy người khác khó thì nghĩ như mình đang khó.
- Lá lành đùm lá rách — ai còn lành lặn hơn thì che cho người thiệt thòi.
- Ở hiền gặp lành — cái tốt gieo ra rồi cũng có ngày quay lại.
- Đói cho sạch, rách cho thơm — nghèo tới đâu cũng không lấy cái không phải của mình.
Đôi lời về bài này
Đây là bài đồng dao truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, không quy được cho ai. Lời hát xê dịch theo từng nơi: chỗ hát cái tôm cái tép, chỗ hát con tôm con tép; câu áp chót nơi thì tiền bà trong túi rơi ra, nơi lại là tiền bà rơi xuống trong nhà. Khác chữ mà không khác ý, vì cốt lõi vẫn là đưa về tận nơi và trả lại của rơi.
Cứ xem đây là lời của người xưa dạy trẻ, để tham khảo, đừng đóng thành khuôn. Có đúng có sai tuỳ lúc. Dạy con biết đỡ người già thì thời nào cũng phải, nhưng bây giờ phải dặn thêm phần ông bà chưa gặp: nhặt được của thì đưa người lớn giữ hộ, đừng một mình đi tìm chủ.
