Nói về một phận người trôi nổi, nay thế này mai thế khác, người mình hay dùng bốn chữ “ba chìm bảy nổi”. Câu này không tả cái mỏi của tay chân, mà tả cái bấp bênh của phận — thứ mà thời nào cũng có người nếm, kể cả người chẳng lười, chẳng dại.
Nghĩa đen
Hình ảnh gốc giản dị lắm: một vật nhẹ thả xuống dòng nước. Nó không tự đi được, chỉ nương theo nước mà trôi. Lúc con sóng ập tới dìm nó xuống, lúc dòng nước lại đẩy nó ngoi lên. Chìm rồi nổi, nổi rồi lại chìm, chẳng theo phép tắc nào để người đứng trên bờ đoán trước.
Chữ “ba” với chữ “bảy” không phải đếm. Trong tiếng ta, mấy con số lẻ đặt cạnh nhau kiểu này chỉ có nghĩa là nhiều lần, hết lần này tới lần khác, cũng như nói ba bè bảy mối hay ba chân bốn cẳng. Ghép ba chìm với bảy nổi là cốt gợi cái lặp đi lặp lại và cái khó lường, chứ đâu phải chìm đúng ba lần rồi nổi đúng bảy lần.
Người xưa muốn nói gì
Sức nặng của câu nằm ở chữ trôi. Người được nói tới không phải người phải gồng vác nặng, mà là người bị hoàn cảnh xô đẩy: chỗ ở, việc làm, chuyện nhà cửa, cả cái ngày mai đều do những sức bên ngoài định. Có lúc được nâng lên khá giả, yên ổn một quãng; rồi một cơn biến cố lại dìm xuống, mà cũng chẳng làm gì được ngoài chịu cho qua.
Thế nên câu này hay dùng cho những cảnh đời rất cụ thể: người rời quê đi làm thuê hết chỗ này tới chỗ khác, ở đâu cũng là ở nhờ; người mấy lần dựng nghiệp rồi mấy lần mất trắng vì chuyện ngoài tầm tay. Cái chung của họ không phải làm ít hay làm nhiều, mà là dưới chân chẳng có gì chắc.
Cũng nên thấy một lời an ủi giấu trong đó. Ông bà không nói “ba chìm bảy chết”, mà nói “ba chìm bảy nổi”. Nghĩa là chìm rồi vẫn còn cửa nổi lên. Đời có thể vùi mình xuống mấy bận, nhưng còn trôi thì còn lúc mặt nước đẩy mình lên.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là đừng lấy một lần nổi làm thước đo cả đời. Đang ở khúc nổi thì dễ tưởng mình cập bờ rồi, nên tiêu rộng tay, hứa quá sức, xem nhẹ người còn ở dưới. Đang ở khúc chìm thì lại tưởng mọi cửa đã đóng. Cả hai đều mới là một đoạn của dòng chảy, chưa phải kết luận.
Hai là cái gì neo được thì nên neo. Không ai đổi được dòng nước, nhưng ai cũng tự làm cho mình mấy chỗ bám: một cái nghề nằm trong tay, ít vốn để dành, cái sức khoẻ, mấy mối quan hệ tử tế. Nghề thu nhập thất thường như buôn bán theo mùa, chạy xe, nhận việc theo vụ thì càng phải thủ: giữ khoản dành đủ sống vài tháng.
Ba là đừng vội xét người đúng vào khúc chìm của họ. Khối cái nhìn oan uổng đẻ ra chỉ vì ta gặp người ta lúc thấp nhất rồi đóng đinh lại. Ông bà dùng câu này với giọng thương chứ không phải giọng chê, chỗ ấy đáng học.
Những câu cùng ý
- Bèo dạt mây trôi — cũng là vật nhẹ trôi theo nước, chỉ cảnh phiêu bạt không chỗ cố định.
- Long đong lận đận — nói thẳng cái vất vả kéo dài mà chưa đâu vào đâu.
- Nước chảy bèo trôi — mọi sự cứ trôi theo dòng, người ít có phần chủ động.
- Sông có khúc, người có lúc — an ủi rằng khúc chìm nào rồi cũng có khúc nổi theo sau.
Đôi lời về câu này
Đây là lối nói truyền miệng, không rõ xuất xứ, không gán được cho ai, cũng chẳng có căn cứ nào đoán ra nó có từ đời nào. Chỉ biết nó sinh ra từ đời sống sông nước quen thuộc. Ngoài dạng quen, người ta còn hay đảo thành “bảy nổi ba chìm”, nghĩa không đổi; có nơi nói dài hơn là “ba chìm bảy nổi chín lênh đênh”.
Cứ coi là lời để tham khảo, đừng lấy làm chân lý. Có đúng có sai, còn tuỳ thời tuỳ cảnh. Câu này gọi tên cái bấp bênh rất trúng, nhưng nếu đọc theo hướng buông xuôi, cho rằng đời đã định thì cố cũng bằng thừa, thì lại hoá hại. Nghe cho nhẹ lòng thôi, còn tay chân vẫn phải tự lo lấy chỗ víu.
