Người có hai chân, vậy mà câu ba chân bốn cẳng cho tới bảy cái. Nghe thì vô lý mà ngẫm lại thấy đúng đến lạ, và cái vô lý ấy là cố ý chứ không phải người xưa nhầm.
Nghĩa đen: nói quá cho vui
Chân với cẳng đều chỉ cái để đi, chỉ khác là cẳng nghe nôm na hơn. Ghép hai chữ cùng nghĩa lại rồi gắn thêm số ba với số bốn, người xưa dựng ra cảnh một người có tới bảy cái chân đang quẫy đạp để lao đi.
Lối ấy quen lắm trong tiếng mình: vắt chân lên cổ, chạy long tóc gáy. Toàn cảnh không có thật mà tả trúng cái cảm giác thật. Bảy cái chân ở đây không gợi ra tốc độ, mà gợi ra sự lộn xộn: chân nọ vướng chân kia, người ngả về trước, tay quờ quạng. Đúng dáng một người đang cuống.
Hai con số ba với bốn cũng không chọn bừa. Chúng đứng cạnh nhau theo lối đếm tăng dần, đọc lên nghe gấp gáp.
Nghĩa bóng: chạy vì gấp, mà phần nhiều vì sợ
Nói ai chạy ba chân bốn cẳng là tả người ấy lao đi hết sức, không kịp nghĩ. Thường gặp ba cảnh.
- Chạy vì việc gấp: nghe tin nhà có người ốm nặng, ba chân bốn cẳng chạy về. Nghe cảm động.
- Chạy vì sợ: trẻ con nghịch dại bị bắt gặp, ba chân bốn cẳng chuồn mất. Nghe buồn cười.
- Chạy vì hám lợi: nghe đâu có món hời là lao tới. Đây là chỗ câu này chê rõ nhất.
Cả ba cảnh đều thiếu một thứ: sự tính toán. Người ba chân bốn cẳng không định chạy nhanh, mà bị một cái gì đó đẩy đi, có thể là tình, có thể là sợ, có thể là tham.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là phân biệt khẩn trương với hoảng hốt. Khẩn trương là biết rõ phải làm gì rồi làm nhanh. Hoảng hốt là biết phải làm gì đó mà không biết là gì, nên cứ động đậy cho đỡ sốt ruột. Cháy nhà hay tai nạn, người bình tĩnh bao giờ cũng làm được nhiều hơn người cuống.
Rồi cái vội thường lấy mất phần suy xét trước tiên. Lao đi thì quên khoá cửa, quên mang thứ cần mang, quên cả hỏi lại xem tin mình vừa nghe có đúng không. Chuyện tiền nong là chỗ nguy nhất: những món giảm giá chỉ trong một giờ, những cơ hội cuối cùng, đều dựng lên để người ta chạy trước khi kịp nghĩ.
Nhưng cũng có lúc rất nên vội. Chạy về với cha mẹ đang ốm, chạy tới đỡ một người gặp nạn, cái vội ấy đẹp. Dạy con thì cứ lấy ngay hình ảnh vui này: có bảy cái chân thì chạy nhanh hơn hay vấp ngã? Trẻ hiểu liền.
Những câu cùng ý
- Vắt chân lên cổ — cùng lối nói quá, tả cảnh chạy hết sức.
- Cắm đầu cắm cổ — lao đi mà không nhìn trước ngó sau.
- Dục tốc bất đạt — vội quá thì việc không thành.
- Nước đến chân mới nhảy — cái cớ hay gặp của sự cuống quýt: không lo từ sớm.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, không rõ ai đặt và chẳng gắn với chuyện gốc nào. Nó nằm trong nhóm câu ghép số quen thuộc: ba đầu sáu tay, ba chìm bảy nổi, chín người mười ý. Lối ghép ấy cho phép nói quá mà người nghe vẫn hiểu ngay là nói quá.
Còn cái ý chê trong câu thì chỉ nên nghe để tham khảo, có đúng có sai tuỳ lúc. Vội không phải bao giờ cũng là dở. Nhiều việc chậm một nhịp là hỏng. Câu này không cấm ai vội, chỉ nhắc trước khi cất bước hãy kịp nhìn xem thứ đang đẩy mình đi là tấm lòng hay chỉ là nỗi sợ.
