Có những bài ca dao chẳng kể chuyện gì to tát, chỉ xoay vài chữ qua lại mà nghe xong là bật cười. Bài Ba bà đi bán lợn con đúng như vậy: hết bốn dòng thì mọi thứ về chỗ cũ.
Ba bà đi bán lợn con
Bán đi chẳng được lon ton chạy về
Ba bà đi bán lợn sề
Bán đi chẳng được chạy về lon ton
Nghĩa đen: hai chuyến chợ, một kết quả
Bài mở ra bằng một cảnh rất thường ở làng: mấy người dắt lợn con ra chợ bán. Nhưng chuyến ấy ế, chẳng ai mua, thế là lon ton chạy về.
Hai dòng sau lặp lại đúng chuyến đi ấy, chỉ đổi món hàng. Lần này là lợn sề, tức lợn nái đã đẻ nhiều lứa, to xác mà khó bán hơn nhiều. Kết quả vẫn thế: bán chẳng được, lại chạy về lon ton.
Cái tài nằm ở dòng cuối. Người kể chẳng tìm chữ mới, chỉ đảo ngược bốn tiếng đã dùng ở dòng thứ hai: lon ton chạy về thành chạy về lon ton. Có mỗi cái đảo ấy mà vần bắt lại đúng chỗ, câu chuyện khép vòng.
Nghĩa bóng: cái vòng luẩn quẩn
Nói cho rõ trước: bài này không nhằm chê cười ai. Nhân vật ở đây chỉ là cái cớ cho vần điệu, y như bao bài đồng dao khác. Thứ bị đem ra cười là cách làm ăn cứ lặp lại y hệt mà mong ra kết quả khác.
Chuyến đầu ế, lẽ ra phải hỏi vì sao: chợ hôm ấy vắng, giá cao quá, hay cả làng cùng nuôi lợn nên ai cũng đem bán? Chẳng ai hỏi. Người ta chỉ đổi con lợn con lấy con lợn sề rồi đi lại đúng con đường cũ, và nhận đúng cái kết cũ.
Bởi vậy bài mới viết theo lối xoay vòng: câu chữ quay về chỗ xuất phát, y như hai chuyến chợ quay về tay không. Chẳng cần giảng giải câu nào, cứ để bài tự nói.
Mà cái cười ở đây rất hiền. Không ai bị mắng, không ai bị chê dốt. Biết đâu chính người trong cuộc cũng hát để tự cười mình cho nhẹ lòng sau buổi chợ ế.
Bài học và cách dùng hôm nay
Làm mãi một cách thì khó ra kết quả khác. Sau mỗi lần hỏng việc, cái phải làm đầu tiên không phải là đi lại ngay, mà là ngồi xuống tìm cho ra vì sao. Thiếu bước ấy thì thử lại chỉ là thêm một vòng quay.
Buôn bán thì phải nhìn vào người mua. Chợ đang cần gì, giá bao nhiêu thì người ta chịu, hàng mình khác gì hàng bên cạnh. Đổi món hàng mà không đổi cách nghĩ thì con lợn sề cũng chung số phận với con lợn con.
Ở chỗ làm cũng nên để ý những việc làm đi làm lại mà chưa bao giờ ra kết quả: một cuộc họp tuần nào cũng có mà chẳng chốt được gì. Đó chính là mấy dòng ca dao đảo chữ ngoài đời thật, nghe thì như đang chuyển động mà thực ra đứng yên.
Còn với trẻ nhỏ, bài này là món quà: bốn dòng ngắn, vần bắt chặt, đọc lên là thuộc ngay. Đọc cùng con rồi hỏi con vì sao ba bà chẳng bán được gì, câu trả lời của trẻ nhiều khi sáng đến bất ngờ.
Những câu cùng ý
- Dã tràng xe cát biển Đông — làm hoài mà công sức trôi hết.
- Bắt cóc bỏ đĩa — làm xong lại như chưa làm, cứ quay về chỗ cũ.
- Buôn có bạn, bán có phường — muốn bán được thì phải biết chỗ, biết người, biết cách.
- Đẽo cày giữa đường — làm mà không có chủ kiến thì rốt cuộc hỏng việc.
Đôi lời về bài này
Đây là bài ca dao truyền miệng, không rõ ai đặt ra và có từ bao giờ. Nó thuộc mảng ca dao vui, đồng dao. Vì truyền miệng nên chỗ này chỗ kia chép hơi khác, chủ yếu ở thứ tự hai cặp dòng, còn lối đảo chữ ở dòng cuối thì nơi nào cũng giữ.
Bài học rút ra cũng chỉ nên coi là kinh nghiệm dân gian để tham khảo, có đúng có sai tuỳ lúc. Chợ ế đâu phải lúc nào cũng tại người bán. Trời mưa, mất mùa, cả vùng cùng túng thì ai đi bán cũng vậy. Có khi chịu khó đi thêm vài phiên nữa lại bán được. Cái đáng nhớ là chịu dừng lại hỏi một câu vì sao.
