Nghe câu áo gấm đi đêm là thấy ngay một cảnh: người mặc bộ đồ đẹp nhất trong tủ rồi bước ra đường giữa đêm tối, chẳng ai nhìn thấy. Người xưa lấy cảnh ấy để nói chuyện uổng phí, và tới nay vẫn còn nhắc luôn miệng.
Nghĩa đen: gấm là gì, đi đêm thì uổng ra sao
Gấm là thứ vải dệt hoa văn nổi, ngày trước thuộc hàng quý, không phải nhà nào cũng sắm nổi. Tấm áo gấm chỉ đem ra mặc vào dịp lớn: lễ tết, cưới hỏi, hội làng. Vừa giữ thể diện, vừa tỏ lòng trọng cái dịp ấy và trọng người mình gặp.
Còn đi đêm là đi lúc trời đã tối. Đêm ở làng ngày trước không có đèn đường, ra khỏi ngõ là tối mịt. Mặc áo gấm mà đi vào lúc ấy thì cái đẹp của tấm áo thành công cốc: người mặc vẫn tốn tiền, vẫn giữ gìn, mà chẳng ai nhìn thấy. Của quý rơi vào chỗ không dùng được, ấy là nghĩa đen của câu.
Nghĩa bóng: cái quý đặt nhầm chỗ
Từ đó nói rộng ra: áo gấm đi đêm là khi công sức, tài nghề, sự chăm chút hay thành quả của một người rơi vào nơi không ai cần, không ai ghi nhận, hoặc rơi không đúng lúc.
Câu này hay được nói với giọng tiếc rẻ. Học hành giỏi giang mà làm cái việc chẳng dùng đến chút gì đã học. Món quà làm công phu mà gửi cho người không để tâm. Đều là áo gấm đi đêm cả.
Có khi câu này còn dùng để chê nhẹ chuyện phô ra không đúng chỗ. Ăn vận quá lộng lẫy trong một bữa họp mặt xuềnh xoàng cũng bị nói vui là áo gấm đi đêm, vì chăm chút mà không hợp cảnh thì hoá thừa.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là chuyện chọn chỗ đứng. Cố gắng thôi chưa đủ, còn phải xem cái cố gắng ấy đặt vào đâu. Cùng một sức ấy, đặt vào nơi cần thì thành hữu ích, đặt vào nơi không ai dùng thì mai một dần.
Thứ hai là chuyện hợp cảnh. Ăn mặc chỉnh tề đi ăn cưới là phải phép; cũng bộ đồ ấy mặc ra đồng thì lạc lõng. Biết liệu theo hoàn cảnh cũng là một cái khéo.
Ở chỗ làm, câu này gợi một thói quen tốt: trước khi dồn sức làm gì, hỏi xem việc này rồi đến tay ai và có ai cần không. Trong cư xử cũng vậy, tặng quà hay góp ý đều nên nhìn xem người kia có đang cần thứ đó không. Lời khuyên hay mà nói lúc người ta chưa muốn nghe thì cũng như tấm áo gấm đi trong đêm.
Những câu cùng ý
- Áo gấm về làng — mặt còn lại của cùng tấm áo: đi xa nên người rồi trở về nơi mình xuất phát.
- Đàn gảy tai trâu — cái hay đem đến với người không nghe ra thì cũng bằng thừa.
- Người đẹp vì lụa, lúa tốt vì phân — có chăm chút thì mới ra dáng.
- Chiếc áo không làm nên thầy tu — mặt kia của chuyện: quần áo không làm ra tư cách.
- Nước đổ đầu vịt — công sức rơi vào chỗ chẳng đọng lại gì.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ có từ bao giờ. Đừng gán nó cho một câu chuyện xưa nào, vì chẳng có căn cứ. Cứ nhận là không rõ xuất xứ cho đúng.
Và câu này chỉ nên nghe để tham khảo, có đúng có sai tuỳ việc. Không phải cái gì cũng cần người khác nhìn thấy mới đáng. Người âm thầm chăm cha mẹ, người lặng lẽ làm tròn phần việc của mình, người giúp ai đó rồi thôi không kể, chẳng uổng chút nào. Có những cái vốn không sinh ra để bày ra cho người ta xem. Đem câu áo gấm đi đêm ra chê những việc tử tế lặng lẽ là hiểu ngược ý người xưa.
Ảnh minh hoạ: Christophe95 — giấy phép CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons.
