Có những câu ca đọc lên là thấy cả một con đường trải ra trước mắt. Câu dưới đây gói trọn một chuyến đi dài, mỗi chặng có một người thân đang đợi.
Anh về Bình Định thăm cha
Phú Yên thăm mẹ, Khánh Hoà thăm em
Nghĩa đen của câu ca
Câu ca kể ba chặng. Người con trai về Bình Định thăm cha, rồi tới Phú Yên thăm mẹ, cuối cùng Khánh Hoà thăm em. Ba nơi ấy nằm kề nhau, xuôi dần từ ngoài vào trong, nên chuyến đi được kể đúng theo chiều đường bộ, chặng nọ nối chặng kia.
Chữ về ở đầu câu đáng để ý. Người ta nói đi khi hướng tới chỗ lạ, nói về khi hướng tới chỗ thân. Một chữ ấy thôi đã cho biết cả ba nơi trong câu ca đều là chốn ruột thịt của người hát.
Ba chữ thăm lặp đều đặn nghe như tiếng bước chân. Câu ca không tả cảnh, không than thở, vậy mà vẫn đầy, bởi mỗi cái tên đất đã kèm sẵn một khuôn mặt người.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Cái hay nhất nằm ở thứ tự. Cha trước, mẹ sau, rồi mới tới em. Không phải xếp bừa, mà xếp theo bổn phận: người sinh ra mình đứng trước, tình riêng đứng sau. Anh chàng trong câu ca dù nóng lòng gặp người thương vẫn giữ đúng lối ăn ở của người có hiếu.
Nhưng để em ở cuối cũng có cái duyên riêng. Chặng cuối bao giờ cũng là chặng mong nhất, mà câu ca lại kết ngay ở đó, để dư âm đọng lại nơi người con gái đang đợi. Vừa giữ được lễ, vừa nói được tình, người xưa khéo ở chỗ ấy.
Rộng hơn một chút, câu ca cho thấy người mình hay buộc tình cảm vào nơi chốn. Nhắc tên đất là nhắc tới người, mà nhớ người thì tự khắc nhớ đất.
Bài học và cách dùng hôm nay
Một là tình thân có thứ tự của nó. Câu ca không hạ thấp tình yêu đôi lứa, chỉ đặt nó vào đúng chỗ trong một nhà có trên có dưới. Người giữ được thứ tự ấy thường đi xa mà lòng vẫn vững, vì có gốc để quay về.
Hai là thăm nhau là việc phải làm, không phải việc để dành. Ba chữ thăm đều là việc cụ thể: cất công lên đường, đi cho tới nơi. Nhớ trong bụng thì chẳng ai biết. Phải đến tận nơi, ngồi xuống bên cạnh, người ta mới thấy được cái tình.
Ba là đường xa không phải cái cớ. Chuyến đi ấy ngày xưa hẳn không dễ, vậy mà người hát vẫn kể bằng giọng nhẹ tênh. Bây giờ có điện thoại, có mạng, nhưng một cuộc gọi ngắn không thay được bữa cơm ngồi cùng mâm. Nuôi con thì cho con biết ông bà ở đâu, đưa con về thăm, để sau này quê hương với con không chỉ là một dòng chữ trong giấy tờ.
Những câu cùng ý
- Anh đi anh nhớ quê nhà, nhớ canh rau muống nhớ cà dầm tương — nỗi nhớ của người xa quê, hiện ra qua những thứ rất gần.
- Má ơi đừng gả con xa, chim kêu vượn hú biết nhà má đâu — nỗi sợ xa cách khi phải rời cha mẹ.
- Còn cha còn mẹ thì hơn, không cha không mẹ như đờn đứt dây — nhắc ta quý những ngày còn được về thăm.
- Chim có tổ, người có tông — đi đâu thì ai cũng có một nơi để gọi là chốn về.
Đôi lời về câu này
Không rõ câu ca này có từ bao giờ, do ai đặt. Đây là lời truyền miệng, nhắc lại qua nhiều đời, nên đừng quy cho tác giả nào. Câu ca chỉ giữ lại hình ảnh một chuyến đi trong lời hát, chứ không nói gì về các vùng đất ấy hôm nay.
Cái thứ tự cha, mẹ, em cũng vậy: cứ xem như lối ăn ở của người xưa để tham khảo, có đúng có sai tuỳ nhà tuỳ cảnh. Cái đáng giữ lại là chuyện chịu khó đi thăm, còn xếp ai trước ai sau thì tuỳ mình liệu.
