Trong các cuộc hát đối đáp, dân gian giữ lại không ít câu do bên nữ tung ra, mà câu nào cũng sắc. Anh kia có vợ hay chưa là một câu như thế: hỏi có một câu mà chặn đứng cả tràng lời ngọt.
Nghĩa đen: vặn lại người khéo miệng
Anh kia có vợ hay chưa
Mà anh ăn nói gió đưa ngọt ngào
Ngay cách gọi đã nói lên nhiều điều. Cô gái gọi anh kia chứ không gọi anh, tức là còn giữ khoảng cách, coi người đối diện như một người lạ vừa bắt chuyện.
Ăn nói gió đưa là kiểu nói nhẹ như gió thoảng, êm tai, trôi tuột, nghe dễ chịu mà chẳng đọng lại gì chắc chắn. Chữ gió đưa vừa khen lời nói mượt, vừa ngầm chê nó không có gốc. Thêm hai chữ ngọt ngào nữa là rõ hẳn: dễ nghe chứ chưa chắc đã thật.
Hay ở chỗ cô gái không mắng, cũng không bỏ đi. Cô hỏi một câu rất cụ thể, rất khó lảng: đã vợ con gì chưa. Hỏi thế là buộc người kia phải nói rõ mình đang đứng ở đâu rồi mới được nói tiếp.
Nghĩa bóng: thử lòng bằng một câu hỏi thẳng
Ngoài mặt là hỏi chuyện vợ con, nhưng thật ra là đang thử. Lời nói ngọt tự nó chẳng có tội gì. Vấn đề là người nói ngọt ấy đang ở hoàn cảnh nào, có gì để nói, và nói để làm gì.
Câu hỏi ấy lọc rất nhanh. Người đứng đắn thì đáp thẳng, chuyện tiếp tục. Người có bụng đùa cợt thì tìm cách lảng, mà lảng tức là đã trả lời rồi. Chỉ một câu, cô gái chẳng cần phán xét ai mà vẫn biết nên tin đến đâu.
Bài học và cách dùng hôm nay
Nghe lời ngọt thì nghe bằng cả hai tai. Người xưa không dạy đa nghi với mọi người, chỉ dạy rằng lời dễ nghe không phải là bằng chứng của lòng tốt.
Rồi để ý cách hỏi. Cô gái không suy diễn, không kết tội, không bóng gió. Cô hỏi một câu trả lời được bằng rồi hoặc chưa. Muốn làm rõ chuyện gì, hỏi thẳng bao giờ cũng ăn đứt nói xa nói gần.
Trong mua bán thì gần như thành phép. Lời chào hàng càng mượt càng nên hỏi mấy câu khô khan: bảo hành ra sao, giấy tờ thế nào, hỏng thì ai chịu. Nhiều vụ mất tiền oan bắt đầu từ chỗ người mua ngại hỏi. Người tử tế sẽ không thấy phiền vì một câu hỏi thẳng.
Những câu cùng ý
- Mật ngọt chết ruồi — nói thẳng về sức mạnh của lời đường mật.
- Nói ngọt lọt đến xương — mặt kia của chuyện: lời ngọt thấm rất sâu.
- Miệng nam mô, bụng bồ dao găm — đúng hạng người mà câu hỏi kia muốn lọc ra.
- Nói có sách, mách có chứng — thước đo để phân biệt lời thật với lời trôi theo gió.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ xuất xứ, không có tác giả. Hai dòng trên chỗ nào cũng chép giống nhau, còn phần nối thêm phía sau thì mỗi bản một khác, nên ta chỉ chép hai dòng chính.
Ông bà truyền lại câu này như một mẹo giữ mình, và cũng chỉ nên xem là kinh nghiệm để tham khảo, có đúng có sai tuỳ người tuỳ lúc. Người khéo miệng không phải ai cũng có bụng xấu, mà người vụng lời cũng chẳng phải cứ thật thà. Cái đáng tin vẫn là việc người ta làm, chứ không phải cách người ta nói.
