Chữ anh hùng rơm nay ai cũng dùng, nhưng ít người nhớ nó vốn nằm trong một câu ca dao có đủ hai vế. Câu ấy chỉ hai dòng mà dựng được một chân dung, đọc lại vẫn thấy quanh mình có người giống hệt.
Anh hùng là anh hùng rơm
Ta cho mồi lửa hết cơn anh hùng
Nghĩa đen: đống rơm và một mồi lửa
Rơm là thân cây lúa khô còn lại sau khi tuốt hạt. Nhà nông quý rơm theo cách của rơm: lợp mái, đun bếp, lót ổ, cho trâu bò ăn, bện chổi. Nhưng ai cũng biết rơm rất bén lửa. Một que diêm thôi, đống rơm bùng lên đùng đùng, sáng rực cả sân. Vài phút sau còn đúng một nhúm tro xám bay lả tả.
Nói tới rơm còn nghĩ tới cái bù nhìn bện rơm dựng giữa đồng. Nhìn xa y như người, lại gần mới thấy chỉ là mấy nắm rơm buộc vào cây tre.
Vế sau ra tay rất gọn: ta cho mồi lửa. Mồi lửa là châm, là thử. Kết quả nói ngay: hết cơn anh hùng. Chữ cơn mới đắt. Người xưa không gọi đó là khí phách, không gọi là gan dạ, mà gọi là cơn — như cơn gió, cơn mưa rào, đến nhanh đi nhanh, chẳng có gốc rễ gì.
Nghĩa bóng: thứ hăng hái chỉ có khi chưa bị thử
Câu ca nhắm vào hạng người hùng hồn nhất lúc chưa có việc gì. Ngồi trà nước thì tuyên bố đủ điều, nhận hết phần khó về mình. Đến lúc việc thật ập tới, phải chịu trách nhiệm, phải mất tiền, thì người ấy lặng mất, hoặc bận đột xuất, hoặc quay ra tìm cớ.
Cái cười ở đây không ồn ào. Nó nằm ở chỗ đặt một danh xưng to (anh hùng) cạnh một nắm rơm rẻ tiền. Kê sát nhau thì danh xưng tự sụp, chẳng cần ai mắng.
Đáng để ý là phép thử người xưa đưa ra rất nhẹ: chỉ một mồi lửa. Không cần thử thách gì to tát mới lộ ra người thật người giả. Một việc khó vừa vừa là đủ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, nói mạnh chẳng chứng minh được gì. Ai cũng tuyên bố được, mà tuyên bố thì không tốn xu nào. Muốn đo một người — và đo cả chính mình — hãy nhìn việc đã làm lúc khó, đừng nhìn lời hứa lúc dễ.
Thứ hai, bị thử không phải là bị hại. Mồi lửa chỉ làm hiện ra thứ vốn có sẵn. Vàng qua lửa thì sáng, rơm qua lửa thì thành tro.
Thứ ba, đừng vội nhận việc chỉ vì muốn được khen. Nhiều người thành anh hùng rơm không phải vì gian, mà vì hăng lên giữa chỗ đông rồi không rút lại được.
Ở chỗ làm, kiểu này lộ ra rõ nhất trong các cuộc họp: có người xung phong nhận phần khó nhất lúc còn đang bàn, đến lúc bắt tay vào thì im. Cách chữa không phải là chì chiết, mà là ghi rõ ai làm việc gì, xong ngày nào. Tờ giấy ấy làm đúng việc của mồi lửa. Dạy con thì hình ảnh này rất tiện: dũng cảm không phải là nói to trước mặt bạn, mà là dám nhận lỗi, dám bênh bạn bị bắt nạt.
Những câu cùng ý
- Thùng rỗng kêu to — càng ít ruột thì càng ồn.
- Miệng hùm gan sứa — nói dữ như hổ mà gan mềm như con sứa.
- Lửa thử vàng, gian nan thử sức — cũng mượn lửa, nhưng nhìn từ phía người có thực.
- Nói như rồng leo, làm như mèo mửa — khoảng cách giữa lời với việc.
- Chưa đỗ ông nghè đã đe hàng tổng — chưa có gì trong tay đã vội ra oai.
Đôi lời về câu này
Câu ca dao này là lời truyền miệng, không rõ ai đặt ra và có từ bao giờ. Đừng gán cho tác giả nào, cũng đừng dựng chuyện xưa để giải thích, vì chẳng có căn cứ. Lời thì chỗ này chỗ kia đọc hơi khác một chữ, nhưng hình ảnh rơm với mồi lửa thì nơi nào cũng giữ.
Nghe thì cứ nghe, coi như kinh nghiệm dân gian để tham khảo, có đúng có sai tuỳ người tuỳ lúc. Có người nói to mà làm thật. Đem câu này dán nhãn cho ai chỉ vì họ hay phát biểu thì oan cho người ta. Cứ chờ xem việc rồi hãy nói.
