Nhà nào rồi cũng có lúc lời qua tiếng lại, anh em ruột cũng chẳng khác. Người xưa dặn Anh em trong nhà đóng cửa bảo nhau là dặn cách xử lúc ấy: có gì chưa vừa bụng thì ngồi lại nói với nhau, đừng để chuyện nhà thành chuyện cả xóm.
Nghĩa đen
Cái hình ảnh nằm ở hai chữ đóng cửa. Nhà xưa ba gian hai chái, cửa mở suốt ngày, hàng xóm đi qua là thấy hết trong nhà. Chỉ khi có việc riêng cần bàn người ta mới khép cánh cửa lại. Khép cửa nghĩa là chuyện này giữ trong nhà.
Bảo nhau cũng là chữ đắt. Ông bà không nói cãi nhau, không nói xử nhau, mà nói bảo — tức là nhắc, là chỉ cho nhau chỗ chưa phải. Chữ nhau lại cho thấy hai chiều: anh bảo em được thì em cũng thưa lại với anh được. Cả câu ra một cảnh rất cụ thể: mấy anh em khép cửa, ngồi xuống, người nói người nghe, nói cho hết nhẽ rồi thôi.
Nghĩa bóng
Ý thứ nhất: chuyện ruột thịt thì tự nói với nhau, đừng để người ngoài phân xử. Đưa nhau ra giữa làng thì bên nào thắng cả nhà cũng đã thua, tiếng xấu đọng lại mà anh em thì khó nhìn mặt.
Ý thứ hai: giữ cái mặt mũi chung của nhà mình. Ngày trước người ta nhìn một người qua cái nhà người ấy. Anh em bêu nhau ra ngoài thì chẳng khác gì tự vạch áo, lại còn mở đường cho mấy kẻ thích đổ thêm dầu. Đóng cửa lại là giữ cho chỗ sứt mẻ trong nhà khỏi lan thành vết rách trước mặt thiên hạ.
Nhưng phải nói cho rõ: câu này dạy cách nói, chứ không dạy im lặng. Đóng cửa là để nói cho thật, không phải để lờ đi.
Bài học và cách dùng hôm nay
Chọn đúng chỗ mà nói. Cùng một lời góp ý, nói riêng thì là lời khuyên, nói giữa đám đông thì thành lời sỉ nhục. Ông anh nhắc em ngay giữa mâm cỗ đông họ hàng thì chẳng sửa được gì, chỉ khiến em nhớ mãi cái nhục hôm ấy.
Ngồi xuống với tư cách người một nhà. Cái đích không phải là thắng, mà là nói xong vẫn còn là anh em. Ai đặt bụng thắng cho bằng được thì cửa đóng cũng chẳng ích gì.
Biết đâu là giới hạn. Đóng cửa để hoà giải là đúng. Đóng cửa để che cái sai thì thành tiếp tay. Đánh đập người trong nhà, chiếm đoạt của người khác, ngược đãi người già, xâm hại trẻ con — mấy chuyện đó không phải việc nhà, phải nhờ tới pháp luật.
Chuyện chia của cha mẹ để lại là phép thử rõ nhất. Thay vì mỗi người kể một phía cho họ hàng nghe, hãy hẹn nhau một buổi, đủ mặt anh chị em, nói thẳng con số và nguyện vọng, xong thì chốt bằng giấy tờ. Việc chăm cha mẹ già cũng vậy: chia rành mạch ai lo tiền, ai lo công, ai trực ngày nào. Còn một điều rất thời nay: đừng mang chuyện nhà lên mạng lúc đang giận. Cơn giận có vài giờ, cái ảnh chụp màn hình thì ở lại rất lâu.
Những câu cùng ý
- Anh em như thể tay chân — cùng một thân thì đau bên nào cũng là đau chung.
- Chị ngã em nâng — người nhà sa cơ thì người kia đỡ dậy.
- Đẹp đẽ phô ra, xấu xa đậy lại — giữ tiếng cho nhà mình, nhưng phải tỉnh để khỏi thành che cái sai.
- Giấy không gói được lửa — đóng cửa chỉ có nghĩa khi bên trong người ta thật sự giải quyết.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ ai đặt, cũng không gắn với ai cả. Nó lớn lên từ nếp sống làng xóm, nơi nhà nào cũng biết chuyện nhà nào. Bởi vậy cứ nghe như một kinh nghiệm để tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời tuỳ việc. Thời nay nhiều chuyện không còn khép trong bốn bức tường được nữa, và cũng không nên khép. Cái còn dùng được của câu này là chỗ chọn lời, chọn chỗ mà nói, chứ không phải chỗ giấu.
