Trong nhà có chuyện lục đục là thế nào cũng có người nhắc câu Anh em như thể tay chân. Câu ngắn, nghe một lần là nhớ, mà ngẫm ra thì đúng thật.
Nghĩa đen: tay với chân cùng một thân mình
Tay lo cầm nắm, làm việc khéo. Chân lo đứng, lo đi, đỡ cả người. Hai thứ khác hẳn nhau, không thay cho nhau được, nhưng cùng mọc ra từ một thân, cùng nhận máu từ một quả tim.
Cái chính là chúng không rời nhau được. Đau chân thì tay phải vịn tường, phải chống gậy. Đứt tay thì chân phải đi nhiều hơn cho bõ. Chưa bao giờ có chuyện tay đứng nhìn chân chảy máu, vì cái đau ấy dồn về cùng một chỗ.
Người ta hay đọc trọn hơn: Anh em như thể tay chân, rách lành đùm bọc dở hay đỡ đần. Vế sau nói rõ hai chuyện. Rách lành là chuyện giàu nghèo, no đói. Dở hay là chuyện khôn vụng, tính nết. Rơi vào vế nào thì cũng chỉ một cách ăn ở: đùm bọc và đỡ đần nhau.
Nghĩa bóng: cái gốc chung không ai chọn được
Bạn bè thì chọn được. Chỗ làm thì đổi được. Hàng xóm dọn đi là hết. Riêng anh em, đã sinh ra cùng một nhà thì gắn với nhau cả đời, hợp tính hay không cũng vậy.
Từ đó ra một điều rất thật: trong nhà không có người thắng. Cãi nhau tới mức từ mặt thì hai bên cùng mất, cha mẹ đứng giữa còn khổ hơn. Thắng người dưng thì được lợi. Thắng em ruột thì khác gì tay đánh gãy chân mình rồi ngồi hỏi sao đi không nổi.
Câu này cũng ngầm bảo đừng lấy cái khác nhau ra làm cớ xa nhau. Tay với chân vốn đã khác mà vẫn hợp nhau được. Anh em mỗi người một nghề, một mức tiền, một lối sống, chuyện thường thôi.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước khi to tiếng vì một mảnh đất, một khoản vay chưa trả, một câu nói hớ, thử nghĩ xem năm năm nữa hai bên sẽ ra sao. Phần lớn chuyện khiến anh em không nhìn mặt nhau đều bắt đầu từ việc lẽ ra ngồi lại sớm là xong.
Đùm bọc thì vẫn phải sòng phẳng. Cho em mượn vốn làm ăn thì nói rõ bao giờ trả. Góp tiền thuốc thang cho cha mẹ thì chia rành mạch. Rõ ràng chuyện tiền nong chính là cách giữ cho cái tình khỏi mòn.
Đỡ đần cũng không cứ phải bằng tiền. Người khá thì góp tiền, người ở gần góp công, người rảnh thì đưa đón cháu. Mỗi người mạnh một kiểu, y như tay khéo việc tay, chân khoẻ việc chân, miễn đừng ai đứng ngoài.
Chuyện hay vỡ nhất vẫn là chăm cha mẹ già và chia phần đất hương hoả. Ngồi lại phân công cho cụ thể, bàn lúc còn tỉnh táo, giấy tờ đàng hoàng, bao giờ cũng êm hơn là để mập mờ rồi cãi nhau lúc tang gia bối rối. Ai đang nuôi con thì nhớ thêm: đừng so đứa này với đứa kia trước mặt nhau, cũng đừng bắt đứa lớn lúc nào cũng phải nhường.
Những câu cùng ý
- Chị ngã em nâng — nói gọn cái bổn phận đỡ nhau lúc hoạn nạn.
- Máu chảy ruột mềm — người ruột thịt gặp nạn thì mình cũng đau, không đứng ngoài được.
- Khôn ngoan đối đáp người ngoài, gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau — đừng đem cái khôn ra hơn thua với người nhà.
- Cắt dây bầu dây bí, ai nỡ cắt dây chị dây em — mượn dây leo ngoài vườn để nói tình chị em.
- Anh em hoà thuận, hai thân vui vầy — anh em thuận nhau là món quà lớn cho cha mẹ.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng của ông bà để lại, không biết ai đặt ra, cũng chẳng rõ có từ đời nào. Vậy nên cứ xem như kinh nghiệm dân gian để tham khảo, có đúng có sai tuỳ nhà tuỳ thời, chứ đừng coi là khuôn phép buộc ai cũng theo. Cũng có những chuyện không gói trong nhà được, như đánh đập nhau hay chiếm đoạt của nhau, thì phải nhờ tới người có trách nhiệm. Người xưa dặn giữ hoà khí, chứ không dặn nhắm mắt cho qua.
