Trong các câu nói về anh em, Anh em kiến giả nhất phận có lẽ là câu dễ làm người ta chạnh lòng nhất. Người mình hay nhắc nó với giọng ngậm ngùi, như một lời than rằng ruột thịt rồi cũng đến lúc mạnh ai nấy lo.
Nghĩa đen: kiến giả nhất phận là gì
Vế đầu thì dễ, anh em là những người cùng cha cùng mẹ. Vế sau là một cụm Hán Việt đã đi vào lời nói hằng ngày. Nghĩa mà dân gian dùng thì rõ ràng và thống nhất: mỗi người một phận, ai lo phận nấy. Muốn truy từng chữ trong cụm ấy thì có nhiều lối giảng, chẳng lối nào đủ chắc. Cứ hiểu theo nghĩa người ta vẫn dùng là hợp hơn cả: chữ phận đây là phần đời, phần việc, phần trách nhiệm mà mỗi người phải tự mang.
Nghĩa bóng: hai giọng đọc của cùng một câu
Giọng thứ nhất là chua chát. Người ta nói câu này khi thấy anh em không còn đùm bọc nhau: nhà anh khá giả mà em túng quẫn cũng chẳng ai ngó, cha mẹ ốm thì mỗi người viện một cớ. Nói kiến giả nhất phận lúc ấy là một lời trách kín đáo.
Giọng thứ hai là tỉnh táo, và đây mới là cách hiểu có ích. Anh em lớn lên thì ra riêng, tự làm tự ăn, tự lo cho vợ con mình. Không ai sống thay ai được. Người anh thương em mấy cũng chẳng đi làm hộ em cả đời, và người em kính anh mấy cũng đừng ngồi chờ anh lo hộ. Hiểu như thế thì câu này không chối bỏ tình anh em, nó chỉ nêu điều kiện để cái tình ấy bền: mỗi người đứng vững trên chân mình. Nhiều nhà mất tình anh em không phải vì lạnh nhạt, mà vì ngược lại — vì dựa dẫm quá lâu, vay mượn không trả, giúp mãi rồi mệt, mệt rồi thành oán.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất là chuyện tự lập. Điều tốt nhất người anh, người chị làm được cho em không phải là chu cấp mãi, mà là giúp em đứng được. Cho một khoản tiền thì hết một lần; giúp học lấy cái nghề, chỉ cho một chỗ làm thì ở lại lâu hơn.
Thứ hai là giúp phải đúng lúc. Kiến giả nhất phận không có nghĩa mặc kệ nhau, mà là phân biệt lúc ngặt với lúc thường. Anh em ốm nặng, gặp tai nạn, mất việc đột ngột thì đó là lúc ngặt, phải xúm vào. Còn chuyện tiêu pha hằng ngày, chuyện làm ăn thua lỗ lặp đi lặp lại, đỡ mãi chỉ làm cả hai bên cùng kiệt.
Thứ ba là chỗ phải cẩn thận: đừng lấy câu này làm cớ chối phần việc chung. Có những thứ không chia theo phận được mà phải chia theo lượt, theo sức, rõ nhất là chuyện phụng dưỡng cha mẹ. Viện kiến giả nhất phận để đẩy hết việc chăm cha mẹ già sang cho một người là dùng sai câu tục ngữ, và cũng là cách nhanh nhất để anh em thôi nhìn mặt nhau. Chuyện ấy nên bàn thẳng lúc cha mẹ còn khoẻ, và quan trọng không phải chia thật đều mà là ai cũng thấy có phần.
Những câu cùng ý
- Anh em như thể tay chân — vế đối trọng, nhắc rằng dù phận riêng thì vẫn là một cơ thể.
- Chị ngã em nâng — chỉ rõ lúc nào thì bỏ chuyện phận ai nấy lo mà xúm vào đỡ nhau.
- Đèn nhà ai nấy rạng — cùng ý ai lo phận nấy, nhưng nói về hàng xóm nhiều hơn.
- Một giọt máu đào hơn ao nước lã — khẳng định sức nặng của ruột thịt.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, không rõ vào tiếng Việt từ bao giờ và cũng chẳng ai đứng tên. Đọc thì nên đọc để tham khảo, đừng vin vào một câu mà xử việc nhà mình: câu này với câu anh em như thể tay chân nghe thì ngược nhau, thật ra một câu nói cái phận, một câu nói cái tình, và nhà êm ấm thì cần cả hai. Còn nặng nhẹ bên nào thì tuỳ thời, tuỳ cảnh mỗi nhà mà liệu.
