Có những câu ca dao mở đầu bằng lời khen rồi kết lại bằng một cái lắc đầu. Câu dưới đây là vậy: người xưa chẳng lên án ai, chỉ kể một sự thật cay đắng mà nhà nào cũng có thể gặp.
Anh em hiền thật là hiền
Bởi một đồng tiền mà mất lòng nhau
Nghĩa đen: lời khen bị vế sau lật ngược
Vế đầu là lời khen rất thật thà: anh em trong nhà vốn hiền lành, chẳng ai ác ý với ai. Chữ hiền lặp hai lần như để nói rằng họ hiền thật, không phải khen cho đẹp lời.
Vế sau lật ngược tất cả. Một đồng tiền thôi — không phải gia tài lớn, không phải ruộng cả ao liền — mà đủ làm hai người ruột thịt mất lòng nhau. Người xưa cũng không nói mất tình hay từ mặt, chỉ nói mất lòng: cái mẻ nhỏ ban đầu, chỗ bắt đầu của mọi sự xa cách.
Nghĩa bóng: tiền không xấu, nhưng nó thử lòng người
Câu này không bảo tiền bạc là thứ xấu xa. Nó nói điều khác: tiền hay làm lộ ra những gì lâu nay còn giấu. Chưa đụng tới quyền lợi thì ai cũng hiền; đến lúc chia phần, đòi nợ, tính công, bao nhiêu ấm ức dồn lại từ thời bé mới có dịp bật ra.
Vậy nên chuyện mất lòng thường chẳng phải vì đồng tiền, mà vì cái cảm giác đi kèm: thấy mình bị coi nhẹ, bị xử không công bằng, bị cho là kẻ tính toán. Anh em chịu thiệt về tiền thì được, chứ bị người ruột thịt nghi ngờ thì khó nuốt trôi. Với người dưng thì sòng phẳng, nợ bao nhiêu trả thế nào đều có giấy; anh em lại xử với nhau bằng tình, không nói rõ, đến lúc trục trặc thì mỗi người nhớ một kiểu.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, rõ ràng không phải là lạnh lùng. Nhiều người ngại nói chuyện tiền nong với anh em vì sợ mang tiếng tính toán, nên cứ để lấp lửng. Chính cái lấp lửng ấy mới là mầm của mất lòng.
Thứ hai, đã cho thì đừng nhắc lại. Xác định giúp anh em một khoản thì coi như cho hẳn, đừng nhắc nữa. Còn nếu là cho vay thì nói thẳng là cho vay, hẹn kỳ hạn hẳn hoi. Cái nửa vời — miệng bảo cho, bụng chờ trả — làm hỏng quan hệ nhanh nhất.
Thứ ba, giữ tình đắt hơn giữ tiền. Trong nhiều vụ tranh chấp trong họ, phần thắng thua chẳng đáng bao nhiêu so với cái mất: cha mẹ buồn phiền, con cháu hai bên không nhìn nhau, giỗ chạp mất vui. Chuyện chia của cải trong nhà nên bàn lúc cha mẹ còn khoẻ, có mặt đủ anh chị em, và nhớ tính cả phần công của người ở gần chăm nom hằng ngày.
Những câu cùng ý
- Anh em như thể tay chân — nhắc lại cái tình ruột thịt mà đồng tiền không mua được.
- Đồng tiền đi liền khúc ruột — tiền bạc luôn dính tới chỗ đau của con người.
- Của cho không bằng cách cho — giúp người thân thì cách cư xử còn nặng hơn số tiền.
- Anh em trong nhà đóng cửa bảo nhau — có chuyện thì gỡ với nhau, đừng để người ngoài xen vào.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ tác giả, không rõ có từ bao giờ, thường được người lớn đọc lại khi trong họ có chuyện lục đục vì tiền nong. Đọc thì cứ đọc để tham khảo thôi, đừng vơ đũa cả nắm: nhà nào cũng có cảnh riêng, có nhà anh em giúp nhau cả đời chẳng hề tính đếm. Người xưa cảnh báo bằng giọng nhẹ nhất có thể, còn dùng tới đâu là tuỳ mình.
