Ca dao dặn về tình anh em thường nhẹ nhàng, ít khi quở trách nặng lời. Câu dưới đây là một lời dặn như thế: vừa khuyên điều nên làm, vừa nêu một cái lý rất đời để người nghe khó cãi.
Anh em ăn ở thuận hoà
Chớ điều chênh lệch người ta chê cười
Nghĩa đen: ăn ở và chênh lệch là gì
Chữ ăn ở trong tiếng Việt cổ không chỉ là ăn với ở, mà là cả cách sống với nhau: cư xử, đối đãi, chia việc chia của hằng ngày. Ăn ở thuận hoà tức là sống chung êm thấm, không xích mích.
Chênh lệch đây không phải chuyện giàu nghèo, mà là chuyện so đo, tị nạnh, tính hơn tính kém: anh được phần này thì em đòi phần kia, người làm nhiều thì kể công, người làm ít thì giấu đi. Chữ điều cho thấy đây là chuyện bụng dạ, chuyện lời ăn tiếng nói, chứ không phải hoàn cảnh.
Vế cuối là cái lý. Ngày trước cả nhà sống giữa làng, anh em to tiếng ngoài sân là cả xóm biết, tiếng ấy bám theo rất lâu.
Nghĩa bóng: giữ hoà khí là giữ mặt mũi cho cả nhà
Câu này có hai lớp. Lớp trên là lời khuyên hiển nhiên: anh em thì nên hoà thuận. Lớp dưới đáng để ý hơn, nó buộc chuyện riêng của anh em vào cái nhìn của người ngoài: anh em lục đục thì cha mẹ mang tiếng, con cháu về sau cũng chịu lây.
Tất nhiên sống chỉ vì sợ miệng đời thì cũng chưa hay. Nhưng lúc đang nóng, ai còn nghe lọt lời khuyên về đạo lý; nghĩ tới cha mẹ đang buồn lại là cách hãm phanh nhanh hơn. Câu ca dao mượn cái lý gần để giữ lấy cái tình xa.
Bài học và cách dùng hôm nay
Hoà thuận không tự có, nó là kết quả của việc chịu nhịn. Nghe thì êm ái, mà phải có người lùi trước. Trong nhà, người lùi thường là người hiểu chuyện hơn chứ không phải người yếu thế hơn. Và so đo mới là kẻ thù lớn nhất của tình anh em: ít khi anh em xa nhau vì một biến cố lớn, phần nhiều là vì chuyện nhỏ cộng dồn — lần này ai lo giỗ, lần kia ai chở mẹ đi khám.
Chuyện dễ gây chênh lệch nhất bây giờ vẫn là tiền bạc và việc chăm cha mẹ. Cách giản dị mà đỡ được nhiều là nói cho rõ: ai góp bao nhiêu, ai lo phần việc gì. Người ở gần chăm sóc hằng ngày thì người ở xa nên góp nhiều hơn về tiền, và phải ghi nhận công sức chứ đừng coi là đương nhiên. Còn vế người ta chê cười, ngày nay hiểu rộng ra là chuyện đem mâu thuẫn trong nhà lên mạng: đăng một dòng bực tức lúc nóng thì hả dạ được vài phút, nhưng nó nằm lại đó rất lâu.
Những câu cùng ý
- Anh em như thể tay chân — ví tình ruột thịt như các phần của một cơ thể.
- Anh em trong nhà đóng cửa bảo nhau — góp ý riêng với nhau, đừng để người ngoài xem.
- Chị ngã em nâng — bổn phận đỡ đần nhau lúc khó khăn.
- Một điều nhịn, chín điều lành — kinh nghiệm giữ hoà khí trong nhà và ngoài ngõ.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ tác giả, không rõ có từ bao giờ, thường được ông bà đọc lại cho con cháu nghe lúc trong họ có chuyện. Mỗi vùng hát lệch đi đôi chữ là thường. Đọc lời cũ thì nên xem như một chỗ tham khảo, có phần đúng có phần đã cũ: cái ý bớt so đo thì đời nào cũng dùng được, còn cái lo miệng đời thì tuỳ thời tuỳ cảnh mà cân lại cho vừa.
