Ca dao nói chuyện chia ly thì nhiều, nhưng phần lớn kể nỗi lòng người lên đường. Câu Anh đi em ở lại nhà, hai vai gánh vác mẹ già con thơ lại đứng ở phía ngược lại, nói về người ở lại.
Nghĩa đen: một cuộc chia tay ngoài cổng
Vế đầu ngắn tới mức khô khan: anh đi, em ở lại nhà. Không lời hẹn, không ngày về, cũng chẳng nói đi đâu. Ngày trước người rời nhà vì nhiều nỗi, đi lính, đi phu, đi buôn, đi làm thuê mùa giáp hạt, mà nỗi nào cũng khó hẹn trước ngày về.
Vế sau mới là phần nặng. Hai vai gánh vác mượn hình đôi quang gánh, thứ quen tay nhất của người đàn bà thôn quê. Nay cái đặt lên vai không phải thúng gạo mà là người: một bên mẹ già, một bên con thơ. Hai đầu gánh cân nhau mà cũng nghiệt như nhau, bởi cả hai đầu đều chỉ nhận vào chứ không đỡ ra được.
Nghĩa bóng: đi xa là chuyện của hai người
Câu ca dao gói một điều người ta hay quên: khi một người rời nhà, gánh nặng không đi theo họ, nó chỉ chuyển sang vai người khác. Người đi có cái khổ đường xa đất lạ, người ở nhà cũng có cái khổ riêng, lại là thứ khổ âm thầm, chẳng mấy ai thấy.
Sâu hơn nữa, câu này nói chuyện tin cậy. Người ra đi dám đi vì biết ở nhà có người lo. Lời em ở lại nhà vì thế không phải một câu sai bảo, mà là sự gửi gắm nặng nhất: gửi cả mẹ mình lẫn con mình. Cũng nên nói thẳng rằng cách chia vai trong câu này là nếp của xã hội xưa, khi việc đi xa mặc nhiên thuộc về đàn ông còn việc nhà mặc nhiên thuộc về đàn bà. Đọc lại thì trân trọng sức chịu đựng ấy, chứ đừng coi lối chia việc đó là đương nhiên.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, hãy nhìn thấy phần việc của người ở lại. Người đi xa thường được hỏi han nhiều hơn vì cảnh của họ dễ thấy. Người ở nhà lo cơm nước, thuốc thang, học hành cho con thì ít ai nhắc, bởi việc ấy lặng lẽ diễn ra mỗi ngày.
Thứ hai, đã gửi gắm thì phải giữ liên lạc. Người đi mà bặt tin thì gánh của người ở nhà nặng gấp đôi, vừa lo việc trước mắt vừa lo không biết người kia ra sao.
Thứ ba, gánh nặng chia được thì nên chia. Chuyện đi làm ăn xa bây giờ vẫn nhiều, chỉ đổi hình thức. Nên bàn cho rõ trước lúc đi: ai lo tiền học của con, ai đưa ông bà đi khám, mỗi tháng gửi về bao nhiêu. Nghe khô khan vậy thôi mà đỡ được khối chuyện lục đục về sau. Người ở nhà thì nên nói thật khi quá sức, đừng cố gánh tới lúc kiệt.
Những câu cùng ý
- Con cò lặn lội bờ sông, gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non — cùng cảnh tiễn chồng, cùng hình ảnh người vợ gánh vác.
- Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn — sức mạnh của việc cùng gánh một việc.
- Trẻ cậy cha, già cậy con — nói đúng hai đầu gánh mẹ già và con thơ.
- Một mẹ già bằng ba hàng rào — nhắc rằng người già trong nhà vừa là gánh vừa là chỗ dựa.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ tác giả, cũng không biết ra đời từ đời nào. Câu này lưu hành nhiều bản khác nhau, chung một cảnh mà lời lệch nhau khá xa. Vậy nên đọc để tham khảo là chính: lời người xưa vẽ lại cảnh sống của một thời, có chỗ giờ vẫn thấm, có chỗ đã cũ. Câu này ngợi ca sức chịu đựng, nhưng bài học rút ra không phải là bắt ai đó chịu đựng mãi.
