Chắc chẳng câu ca dao nào tả nỗi nhớ quê gọn và thật như câu này: Anh đi anh nhớ quê nhà, nhớ canh rau muống nhớ cà dầm tương. Người xưa không mượn tới núi sông, chỉ nhắc hai món rẻ nhất trong mâm cơm, vậy mà ai xa nhà nghe cũng nghẹn.
Nghĩa đen: hai món của mâm cơm nghèo
Câu mở bằng hai chữ anh đi, đặt người nói vào tư thế kẻ lên đường. Đi đâu thì không nói, có thể đi làm ăn, đi lính, đi ở rể xa. Cái được nhấn không phải chuyện đi, mà là những gì người ấy mang theo trong lòng. Rồi tới hai món rất cụ thể. Canh rau muống là bát canh quen nhất của bữa cơm đồng bằng: rau hái ngoài ao, luộc lên chan nước, vắt thêm quả chanh hay dầm quả sấu. Cà dầm tương cũng vậy, quả cà pháo muối ăn với tương, thứ để được lâu, cứu đói những ngày giáp hạt. Cả hai đều là món nhà nghèo, ngày nào cũng có mặt trên mâm. Chỗ hay là ở đó: người ta nhớ quê không qua thứ sang nhất, mà qua thứ quen nhất, quen tới mức lúc còn ở nhà chẳng ai để ý.
Nghĩa bóng: nhớ quê là nhớ những cái rất nhỏ
Ai từng sống xa nhà đều nghiệm ra điều này: nỗi nhớ quê chẳng đến từ cái gì to tát. Nó đến qua mùi bếp, qua vị một món ăn, qua tiếng gà gáy sớm, qua cách người trong nhà gọi nhau. Toàn những chuyện vụn vặt mà lúc ở gần không ai thấy quý.
Đằng sau bát canh với quả cà còn là con người. Ai nấu bát canh ấy, ai muối vại cà ấy? Là mẹ, là vợ, là người trong nhà. Nhớ món ăn thực ra là nhớ người, nhưng người xưa không nói toạc ra, chỉ để hai món đứng đó thay lời. Người đi xa mà vẫn nhớ được bát canh rau muống là người chưa để cái mới làm mờ cái gốc của mình.
Bài học và cách dùng hôm nay
Bài học thứ nhất là hãy quý cái bình thường lúc còn đang có nó. Người trong câu ca dao chỉ nhận ra giá trị của bát canh rau muống khi đã ở xa. Ai cũng vậy, và cách duy nhất để bớt tiếc là để mắt tới những gì đang diễn ra quanh mình mỗi ngày.
Bài học thứ hai là nhớ nhà chẳng có gì đáng ngượng. Người xưa nói ra nỗi nhớ ấy bình thản lắm, và chính sự thật thà đó làm câu ca dao sống lâu.
Việc làm được thì giản dị thôi. Đi học, đi làm xa thì giữ liên lạc cho đều, một cuộc gọi ngắn mỗi tuần chẳng tốn gì mà giữ cho sợi dây với nhà khỏi đứt. Nuôi con thì tạo cho con vài kỷ niệm kiểu ấy: một món ăn quen của nhà mình, một thói quen ngày Tết, một chuyến về quê hằng năm. Còn ai đang ở gần cha mẹ thì nhớ rằng ngồi ăn cơm cùng hôm nay dễ hơn nhiều so với việc nhớ về bữa cơm ấy sau này.
Những câu cùng ý
- Ta về ta tắm ao ta, dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn — cái của mình dù kém vẫn hơn nơi xa lạ.
- Lá rụng về cội — đi xa mấy rồi cũng hướng về nơi mình sinh ra.
- Chim có tổ, người có tông — ai cũng có gốc gác để nhớ về.
- Chiều chiều ra đứng ngõ sau, trông về quê mẹ ruột đau chín chiều — nỗi nhớ quê của người con gái lấy chồng xa.
Đôi lời về câu này
Đây là ca dao truyền miệng, đi qua nhiều đời người, không rõ có từ bao giờ và cũng chẳng ai đứng tên. Câu thường được hát nối thêm hai vế nữa cho thành bài lục bát trọn vẹn, và mỗi vùng nhớ lệch đi đôi chữ là chuyện thường. Đọc lời cũ thì nên đọc để tham khảo: cảnh sống bây giờ khác xưa nhiều, nỗi nhớ mỗi người mỗi kiểu, có chỗ thấy đúng với mình thì giữ, chỗ nào chưa hợp cứ để đó.
