Có những câu chỉ bốn chữ mà gói được cả một cách sống. Ăn xổi ở thì là một câu như vậy: người xưa mượn hũ dưa với chỗ ở tạm để nói về một thói rất khó chừa, ấy là chỉ tính đến hôm nay, mặc kệ ngày mai.
Nghĩa đen: dưa muối xổi và chỗ ở tạm
Muối xổi là cách muối dưa, muối cà cho nhanh, qua một buổi hay một đêm là ăn được, khác hẳn muối kỹ để dành cả tháng. Dưa xổi có cái ngon riêng, giòn và tươi, nhưng vài hôm là chua gắt rồi hỏng. Ăn xổi vì thế là ăn thứ làm vội, dùng ngay, không để dành được.
Ở thì là ở tạm một quãng, không tính chuyện lâu dài. Người ở thì thì chẳng trồng cây, chẳng lợp lại mái, chẳng đắp nền, bởi biết mình sắp đi. Ghép hai vế lại là chân dung một lối sống chỉ lo phần trước mắt, không đặt móng cho cái gì cả.
Nghĩa bóng: cái lợi trước mắt, cái giá phía sau
Câu này chê thói làm ăn, ăn ở tạm bợ, cốt sao cho qua chuyện. Người ăn xổi ở thì chưa hẳn đã lười, nhiều khi họ nhanh nhẹn lắm. Cái họ thiếu là tầm nhìn: mọi tính toán đều lấy hôm nay làm giới hạn, nên thứ gì cần thời gian mới thành thì đều bị bỏ qua.
Mà những thứ quý nhất trong đời đều cần ủ lâu: một nghề cho vững, một người tin được mình, một tiếng thơm trong xóm, một nếp nhà. Chẳng thứ nào muối xổi được. Cũng phải nói cho công bằng: không phải làm nhanh nào cũng là ăn xổi. Có lúc cảnh nhà buộc người ta xoay xở cho qua ngày, chẳng có gì đáng chê. Cái bị chê là khi sự tạm bợ thành thói quen thường trực, ngay cả lúc hoàn toàn có thể làm khác.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, phải phân biệt việc nào cần nhanh, việc nào cần chín. Có việc để lâu chỉ tổ hỏng, làm ngay là đúng. Nhưng có việc mà nhanh chính là kẻ thù: dạy một đứa trẻ, gây lòng tin với khách, học một nghề cho tới nơi.
Thứ hai, cái giá của làm ẩu thường đến muộn. Món hàng làm vội bán được ngay hôm nay, nhưng khách không quay lại nữa. Khoản mất ấy đến chậm và khó đo, nên người ta dễ tưởng mình đang lời.
Thứ ba, ai cũng có lúc ăn xổi. Lúc mệt, lúc bị hối, lúc thấy chẳng ai nhòm ngó, người ta rất dễ chọn cách nhanh nhất. Chẳng cần tự trách nặng nề, chỉ nên bớt đặt mình vào cảnh gấp gáp, và giữ lấy vài việc mà mình nhất định không làm qua loa dù bận đến đâu.
Trong buôn bán, ăn xổi là nói quá về hàng, cắt xén chất lượng, hứa cho xong rồi tính sau. Người mua bây giờ kể cho nhau nghe rất nhanh, nên cái giá cũng đến nhanh hơn xưa. Trong việc nuôi con, ăn xổi là dỗ con nín cho nhanh bằng mọi cách, là làm hộ con cho xong thay vì kiên nhẫn để con tự làm. Cách ấy tiết kiệm được mười phút hôm nay nhưng lấy đi của con nhiều năm rèn giũa. Trẻ con là thứ không muối xổi được.
Những câu cùng ý
- Dục tốc bất đạt — muốn nhanh quá thì chẳng tới được đích.
- Xôi hỏng bỏng không — vội vàng, tính hớ nên mất cả hai đằng.
- Chưa học bò đã lo học chạy — bỏ qua nền móng, chỉ muốn tới ngay phần thành quả.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — lời khuyên ngược lại, đề cao sự bền bỉ.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng quen thuộc trong dân gian, không rõ ai đặt ra, cũng chẳng gắn với tích cũ nào; hình ảnh muối xổi cho thấy nó bước ra từ chuyện bếp núc rất đỗi bình thường. Người ta hay nói gọn thành ăn xổi để chỉ lối làm chộp giật. Đã là lời cửa miệng thì cứ đọc để tham khảo thôi, có chỗ đúng có chỗ chưa hẳn đúng, còn tuỳ thời tuỳ cảnh mỗi người. Nói vậy chứ cái ý chọn lấy vài việc đáng để làm chậm rồi kiên nhẫn với nó thì nghe vẫn còn thấm.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
