Trong những câu người lớn hay nói với trẻ nhỏ, Ăn vóc học hay thuộc loại ngắn nhất mà đủ ý nhất. Chỉ bốn chữ, ông bà đã đặt cạnh nhau hai việc làm nên một đời người: ăn để lớn và học để nên người.
Nghĩa đen: vóc là gì, hay là gì
Chữ vóc chỉ vóc dáng, thân thể, tầm vóc. Ăn vóc là ăn uống đầy đủ thì mới có thân thể cứng cáp, có sức. Người xưa nhìn quanh làng là thấy ngay: nhà nào có cái ăn tử tế thì con cái lớn nhanh, nhà nào đói kém quanh năm thì trẻ còi cọc.
Chữ hay trong tiếng Việt cổ nghĩa là biết, là giỏi, như trong lối nói hay chữ, biết hay biết dở. Học hay tức là có học thì mới biết, mới khôn ra. Không học thì thông minh mấy cũng dừng ở chỗ chưa biết.
Hai vế cân nhau lắm: một bên nuôi cái thân, một bên nuôi cái đầu. Cả hai đều là chuyện nạp vào rồi góp dần, không thể xong trong một hai bữa.
Nghĩa bóng: có vào thì mới có ra
Điều ông bà muốn nói là cái lẽ giản dị nhất: muốn có thì phải bỏ ra. Thân không tự khoẻ nếu không được nuôi, đầu không tự sáng nếu không được học. Chẳng có gì mọc lên từ chỗ trống không.
Câu này còn nhấn vào sự đều đặn. Không ai ăn một bữa thật no rồi khoẻ mãi, cũng không ai học dồn một tuần rồi giỏi suốt đời. Cái vóc với cái hay đều bồi từng ngày, và cũng hao dần nếu bỏ bẵng. Rộng ra, câu tục ngữ đặt hai việc ngang hàng nhau: chỉ lo cho ăn mà bỏ học thì được cái thân mà thiếu cái khôn; chỉ vùi đầu học mà bỏ bê ăn ngủ thì có chữ mà chẳng còn sức để dùng chữ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, đừng tách sức khoẻ ra khỏi việc học. Người xưa đặt chữ ăn trước chữ học, và trật tự ấy có cái lý của nó. Đứa trẻ thiếu ăn thiếu ngủ thì học vào sao được. Nhiều nhà đầu tư rất nhiều cho lớp học thêm mà để con ăn qua loa, ngủ thiếu — vậy là mới lo được một nửa của câu.
Thứ hai, phải chịu khó chờ. Không ai thấy con cao lên sau một bữa cơm, cũng chẳng ai giỏi hẳn sau một buổi học. Chậm là chuyện đương nhiên của việc nuôi dưỡng, không phải dấu hiệu hỏng việc.
Thứ ba, học phải thành cái hay, tức là thành hiểu biết dùng được. Học mà không hiểu, chỉ thuộc để trả bài, thì cũng như ăn mà không tiêu.
Với người đã đi làm, câu này vẫn đúng: việc học đâu có dừng lại lúc rời ghế nhà trường. Còn khi nói với trẻ, nên dùng câu này như một lời giải thích chứ đừng như một mệnh lệnh: cho con hiểu ăn để có sức chơi, học để biết những điều thú vị, con sẽ hợp tác hơn nhiều so với bị ép.
Những câu cùng ý
- Ăn kỹ no lâu, cày sâu tốt lúa — việc gì làm cho tới nơi thì kết quả mới bền.
- Học ăn, học nói, học gói, học mở — con người phải học từ những việc nhỏ nhất.
- Dao có mài mới sắc, người có học mới nên — cái khôn đến từ rèn giũa chứ không tự có.
- Đi một ngày đàng học một sàng khôn — đi nhiều thấy nhiều cũng là một lối học.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ nguồn gốc, không có tác giả. Điều chắc chắn nhất chỉ là chữ vóc và chữ hay ở đây giữ nghĩa cổ, cho thấy câu đã được dùng từ lâu. Đã là lời cửa miệng thì nên đọc để tham khảo, đừng coi là khuôn vàng thước ngọc. Mỗi đứa trẻ mỗi khác, mỗi nhà mỗi cảnh, chỗ nào hợp thì theo, chỗ chưa hợp thì thôi.
