Có những việc chẳng sai ở bản thân nó, chỉ sai ở chỗ và ở lúc. Câu Ăn tùy nơi, chơi tùy chốn nói đúng cái ranh giới mỏng ấy: người xưa không cấm ăn, chẳng cấm chơi, chỉ nhắc phải ngó xem mình đang ở đâu.
Nghĩa đen
Chữ tùy ở đây là theo, là liệu mà làm cho hợp. Ăn tùy nơi nghĩa là ăn uống phải xem chỗ mình đang ngồi: ăn ở nhà mình khác, ăn nhà người khác; ăn với bạn bè thân khác, ăn trong đám giỗ, đám cưới lại khác nữa.
Vế sau cũng một lối. Cười đùa, nói to, bày trò vui vốn là chuyện thường, nhưng đặt vào chỗ trang nghiêm thì thành chướng tai gai mắt ngay. Hai vế đối nhau chặt: ăn đi với nơi, chơi đi với chốn. Nơi với chốn vốn gần nghĩa, nói lặp như thế là để nhấn đi nhấn lại một điều: cảnh nào thì cư xử nấy.
Nghĩa bóng
Điều ông bà muốn dạy là biết đọc cái không khí quanh mình. Người học hành đầy đủ mà không đọc được không khí thì vẫn bị chê là vụng. Ngược lại, người ít chữ mà tinh ý, biết chỗ nào nên cười nên nói, chỗ nào nên giữ ý, thì đi đâu cũng được lòng.
Câu này còn ngầm nói chuyện tôn trọng. Giữ ý ở nhà người là trọng chủ nhà. Không đùa cợt nơi thờ tự, nơi có tang là trọng người đã khuất và lòng người còn sống. Phép tắc, xét cho cùng, chỉ là biết đặt mình vào chỗ của người khác. Cũng phải nói thêm: câu này không dạy người ta sống giả, gió chiều nào che chiều ấy. Tùy nơi tùy chốn là sửa cách thể hiện cho hợp, chứ không phải đổi lòng dạ để lấy lòng ai.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, tới chỗ lạ thì việc đầu tiên không phải là thể hiện mình, mà là ngó xem người quanh đây cư xử ra sao. Vài phút để ý thôi là tránh được những sơ suất mà người ta nhớ mãi.
Thứ hai, giữ ý không phải là gò bó. Nhiều người trẻ thấy giữ ý là mất tự nhiên, thật ra giữ ý đúng chỗ lại làm mình thoải mái hơn, vì khỏi nơm nớp lo vừa làm gì hớ.
Thứ ba, một lần vô ý xoá được nhiều năm quen biết. Cười đùa sai chỗ trong đám tang, ăn uống lộn xộn ở nhà người, chỉ một bận là hình ảnh trong mắt nhau đổi hẳn.
Đi ăn cỗ, ăn cưới, người biết ý sẽ chờ đủ mâm, mời người lớn tuổi rồi mới cầm đũa. Trong công việc, cái lẽ ấy nằm ở chỗ chọn lúc và chọn nơi để nói: chuyện đùa được với bạn thân mà đưa vào nhóm chung của cơ quan thì hỏng; góp ý nên nói riêng, đem ra giữa cuộc họp lại hoá bẽ mặt người ta. Với con cái, nên dặn trước khi đi: trước lúc đưa con đi đám giỗ, đi chùa, đi viếng, nói cho con biết ở đó nên và không nên làm gì. Trẻ được dặn trước thì tự tin hơn nhiều so với bị mắng giữa chốn đông người.
Những câu cùng ý
- Nhập gia tùy tục — vào nhà nào thì theo lệ nhà ấy.
- Đất có lề, quê có thói — mỗi nơi một phép riêng, phải biết mà giữ.
- Ăn trông nồi, ngồi trông hướng — nhìn trước ngó sau trong bữa ăn và cả lúc chọn chỗ ngồi.
- Lời chào cao hơn mâm cỗ — cách ăn ở đáng giá hơn mâm cao cỗ đầy.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng trong dân gian, ông bà cha mẹ hay dặn lại mỗi khi con cháu sắp đi ăn cỗ, đi đám, đi chơi xa. Không rõ có từ bao giờ, cũng không ai đứng tên. Vì thế nên xem như một chỗ tham khảo, đừng coi là khuôn phép cứng. Lệ mỗi nhà mỗi khác, nếp bây giờ cũng đã khác xưa, có điều còn hợp thì giữ, có điều đã lỗi thì bỏ. Riêng cái ý chịu để mắt tới nơi mình đang đứng thì chẳng tốn gì mà giữ được sự dễ chịu cho cả đôi bên.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
