Người mình có một cách xem người rất riêng: nhìn lúc họ ngồi vào mâm cơm. Câu Ăn trông nồi, ngồi trông hướng gói gọn phép ấy trong sáu chữ, trẻ con nghe vài lần là thuộc, mà làm cho đúng thì cả đời.
Nghĩa đen: liếc nồi cơm, ngó chỗ ngồi
Ăn trông nồi là lúc ăn phải liếc xem nồi cơm còn nhiều hay ít, còn đủ cho người chưa ăn xong hay không. Nhà đông người, nồi cơm là của chung. Người có ý tứ thấy cơm sắp cạn thì tự xới bớt lại, nhường phần cho trẻ nhỏ và người già, không vét bằng hết chỉ vì mình còn thèm. Đĩa thức ăn cũng thế: món ngon thì gắp vừa phải, không chọn miếng to nhất, không cắm cúi gắp mãi một món.
Ngồi trông hướng là xem mình ngồi ở đâu, quay mặt về phía nào, có chắn lối đi hay che chỗ của ai không. Mâm cơm ngày trước có trật tự: người lớn tuổi ngồi chỗ trang trọng, con cháu ngồi vòng ngoài cho tiện đứng lên xới cơm, chan canh. Ngồi sai chỗ là thất lễ mà nhiều khi người ngồi chẳng hay biết.
Nghĩa bóng: sống là để mắt tới người bên cạnh
Cả hai vế đều xoay quanh một chữ: trông, tức là nhìn, là để ý. Người xưa không bày ra lắm điều cấm, họ chỉ dạy một thói quen: trước khi làm gì thì ngó quanh xem việc mình làm có động tới ai không.
Đó là gốc của sự tế nhị. Người tế nhị không phải người thuộc lòng nhiều phép tắc, mà là người nhìn ra cảnh trước mắt rồi tự liệu cho vừa. Rộng ra, câu này nói chuyện biết chỗ của mình giữa đám đông. Ai cũng có phần, nhưng phần ấy phải đặt trong tương quan với người khác chứ không theo ý riêng. Người không hiểu điều đó thường bị chê là vô ý, dù bụng dạ chẳng có gì xấu.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, nhìn trước rồi hãy làm. Chẳng ai đưa cho ta một bảng quy tắc đủ cho mọi cảnh, nhưng có thói quen ngó quanh thì phần lớn tình huống đều tự tìm được cách cư xử phải lẽ.
Thứ hai, biết bớt phần mình trước cái chung. Nồi cơm có hạn, ai cũng đói như ai. Bớt đi một chút chẳng thiệt bao nhiêu, mà giữ cho bữa cơm trọn vẹn cho cả nhà. Cái lẽ ấy đúng với mọi thứ dùng chung, từ trong nhà ra tới chỗ làm.
Thứ ba, mâm cơm cũng là chỗ dạy con. Người xưa chẳng mở buổi học đạo đức nào, họ dạy ngay trên mâm, mỗi ngày một chút, nên phép tắc ngấm thành phản xạ chứ không phải bài học thuộc lòng.
Nồi cơm bây giờ hiếm khi thiếu, nhưng ý tứ thì chuyển sang chỗ khác: chờ đủ người mới cầm đũa, mời người lớn trước, không cắm mặt vào điện thoại giữa bữa, không gắp hết phần ngon của món chung. Ăn ở nhà người hay đi tiệc thì trông nồi là đừng lấy quá phần rồi bỏ thừa, trông hướng là đừng giành chỗ giữa khi mình là khách trẻ nhất. Với con cái, nên làm mẫu hơn là quở giữa mâm — trẻ thấy cha mẹ mời ông bà, nhường miếng ngon cho em thì tự khắc bắt chước.
Những câu cùng ý
- Học ăn, học nói, học gói, học mở — phép cư xử nào cũng phải học, bắt đầu từ chuyện ăn.
- Lời chào cao hơn mâm cỗ — cách ăn ở được coi trọng hơn của cải bày ra.
- Ăn có nhai, nói có nghĩ — cùng dạy sự chừng mực trong miếng ăn và lời nói.
- Kính lão đắc thọ — sự tôn trọng người già, thấy ngay ở chỗ ngồi và lời mời cơm.
Đôi lời về câu này
Sáu chữ trên là lời truyền miệng, ông bà dặn con cháu ngay bên mâm cơm chứ không rõ ai đặt ra, cũng chẳng biết có từ đời nào. Có nơi nói Ăn coi nồi, ngồi coi hướng, đổi chữ mà nghĩa vẫn thế. Đã là lời cửa miệng thì nên xem như một chỗ tham khảo: nếp nhà mỗi nơi mỗi khác, mâm cơm bây giờ cũng khác xưa nhiều, có điều hợp thì giữ, có điều đã cũ thì thôi. Nhưng cái ý chịu để mắt tới người ngồi cùng mâm thì xem chừng thời nào cũng còn dùng được.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
