Ông bà xưa chê một hạng người bằng bốn chữ gọn lỏn: ăn trên ngồi trốc. Nghe thì quen tai, nhưng hỏi chữ “trốc” nghĩa là gì thì nhiều người lại lắc đầu.
Nghĩa đen: “trốc” là cái đầu
Trốc là tiếng Việt cổ, nghĩa là cái đầu, là phần trên cùng. Ở một số vùng, nhất là miền Trung, tới giờ người ta vẫn còn dùng chữ này. Vậy nên “ngồi trốc” không phải trèo lên đầu ai, mà là ngồi chỗ đầu, chỗ trên trước, chỗ danh giá nhất.
Muốn thấy hết sức nặng của câu thì phải nhớ nếp cũ. Mâm cỗ ngoài đình, mâm giỗ ở nhà thờ họ đều có trên có dưới rành rọt. Ai chiếu trên, ai chiếu dưới đều theo tuổi tác, vai vế, công lao. Miếng ngon cũng vậy, phần ngon để dành cho chỗ trên. Cho nên ăn trên ngồi trốc là hưởng đủ cả hai thứ tốt nhất mà làng, mà họ có thể dành cho một người.
Nghĩa bóng: hưởng phần hơn, né phần nặng
Câu này không chê người xứng đáng ngồi chỗ trên. Cụ già, người có công với làng với họ, người gánh phần nặng nhất — họ ngồi chiếu trên thì ai cũng thuận. Cái bị chê là chỗ lệch: phần hưởng một đằng, phần góp một nẻo.
Người bị nhắm tới là người lúc nào cũng có mặt ở chỗ chia phần mà vắng mặt ở chỗ làm việc. Nhạy lắm với chuyện thứ bậc, danh nghĩa, chỗ đứng, nhưng việc nhọc thì để người khác. Người xưa gọi thẳng thói ấy ra không phải để bêu riếu ai, mà để cả nhà cả xóm cùng thấy. Một nhà, một hội mà kẻ hưởng nhiều nhất lại là kẻ làm ít nhất thì sớm muộn cũng rã.
Bài học và cách dùng hôm nay
Điều thứ nhất: ngồi càng cao thì gánh càng nặng, chứ không phải càng nhẹ. Người xưa xếp chỗ theo công lao chính là để giữ lấy cái lẽ đó. Chỗ ngồi mà rời khỏi phần trách nhiệm thì chỉ còn là cái ghế bày cho đẹp.
Điều thứ hai: đừng đo mình bằng chỗ ngồi. Có người dồn hết sức để giành một cái ghế, một cái danh, một chỗ đứng trong tấm ảnh chung, rồi quên mất phần việc mới là cái làm nên giá trị thật. Mất ghế là trắng tay.
Điều thứ ba: cũng nên soi lại mình cho bình thản. Ai cũng có lúc được phần hơn mà mình chưa hẳn xứng — được nể vì quen biết, được ghi công cho việc mà người khác làm phần khó nhất. Thấy vậy thì lần sau nhận lấy phần nặng, nói rõ công của người kia, thế là trả lại được cho công bằng.
Ở chỗ làm, bóng dáng của câu này là người luôn có mặt buổi báo cáo mà vắng suốt lúc làm. Cách chữa không nằm ở chuyện cãi vã, mà ở thói quen ghi cho rõ ai làm phần nào. Trong họ hàng, làng xóm, câu này nhắc chuyện việc chung: giỗ chạp, hiếu hỉ, việc làng. Ai cũng muốn có mặt lúc vui mà vắng lúc dọn dẹp thì tình nghĩa nhạt dần lúc nào chẳng hay. Trong nhà thì đơn giản: cả nhà cùng ăn thì cả nhà cùng dọn, đứa nào cũng có phần việc theo sức mình.
Những câu cùng ý
- Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau — chỗ hưởng thì nhanh chân, chỗ khó thì lùi lại phía sau.
- Cốc mò cò xơi — người bỏ công chẳng được gì, kẻ đứng ngoài lại hưởng trọn.
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — có làm thì mới có ăn, sòng phẳng vậy thôi.
- Của người phúc ta — lấy công sức của người khác làm tiếng thơm cho mình.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ trên là lời truyền miệng của ông bà, góp nhặt từ chuyện mâm cỗ, chuyện làng xóm ngày trước, chứ không phải khuôn phép do ai đặt ra. Không rõ ai nói đầu tiên, cũng chẳng gắn với tích cũ nào. Vậy nên cứ đọc để tham khảo, chỗ nào thấy đúng thì lấy, chỗ nào chưa hợp với cảnh nhà mình thì để đó. Lời người xưa có cái đúng lâu bền, cũng có cái đúng tuỳ thời tuỳ người. Riêng cái phép cân của câu này — phần hưởng với phần gánh có tương xứng nhau không — thì xem chừng đời nào cũng còn dùng được.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
