Có kiểu người thời nào cũng gặp: nhanh nhất lúc chia phần, chậm nhất lúc chia việc. Ông bà gói người ấy vào hai dòng lục bát, đọc lên là ai cũng nghĩ tới một gương mặt quen.
Ăn thì ăn những miếng ngon
Làm thì chọn việc cỏn con mà làm
Nghĩa đen: hai lần chọn, chọn ngược nhau
Vế đầu: ăn thì ăn những miếng ngon. Mâm cơm quê xưa, miếng ngon là miếng thịt nạc, khúc cá giữa, cái trứng — thứ hiếm, thường để dành cho người già, trẻ nhỏ, người làm nặng. Ai tự tay gắp lấy cho mình là đặt phần hưởng của bản thân lên trước mọi nếp ăn ở.
Vế sau: làm thì chọn việc cỏn con mà làm. Cỏn con là bé tí, chẳng đáng kể. Nhà nông, việc nặng là cày bừa, gánh lúa, tát nước; việc nhẹ là quét sân, nhặt rau. Người kia đâu phải không làm gì, chỗ tinh là ở đấy: vẫn làm, vẫn có mặt, mà khéo dừng ở phần nhẹ nhất.
Đặt hai vế cạnh nhau là lộ cái lệch: phần hưởng chọn cái to nhất, phần làm chọn cái nhỏ nhất.
Nghĩa bóng: cái khôn chỉ tính cho mình
Câu này nhắm vào thói khôn lỏi, thứ khôn chỉ tính cho riêng mình mà lại tính ngắn. Đây không phải lười đơn thuần. Người lười thì dễ nhận ra, dễ nhắc; người khôn lỏi khó nói hơn, vì nhìn bề ngoài họ có sai gì đâu. Cái tài của người bình dân là chỉ ra đúng mẹo ấy: họ không trốn việc, họ chỉ chọn việc.
Và vì lúc nào cũng có mặt, cũng bận một việc gì đó, nên đến khi chia phần vẫn đủ lý do nhận ngang người khác. Đằng sau tiếng cười là một ý rất rõ về lẽ công bằng: hưởng bao nhiêu thì góp bấy nhiêu. Trong một xóm phải dựa vào nhau mà sống, kẻ hưởng nhiều làm ít làm mòn lòng tin của cả xóm.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, người ta thấy hết. Kẻ khôn lỏi hay tin là mình giấu được, vì mỗi lần né chỉ né một chút, nhưng cộng lại qua mấy năm thì rõ mồn một. Cái mất lớn nhất chẳng phải phần việc, mà là chỗ đứng trong lòng mọi người. Đến lúc gặp khó, cần người chìa tay ra, mới biết giá của những lần chọn khéo trước đó.
Còn một mặt ít ai để ý: nhận việc nặng là cách lên tay nhanh nhất. Ai cứ chọn việc cỏn con thì mãi chỉ làm được việc cỏn con. Đem ra dùng thì đơn giản: đừng than phiền, cứ chia rõ ai lo phần nào ngay từ đầu. Trong nhà không có bảng phân công, phần nặng tự rơi vào người chịu khó nhất, nên đừng để âm ỉ. Cùng ý còn có Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau và Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ.
Đôi lời về câu này
Hai câu này là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ ai đặt, chẳng rõ có từ thời nào. Cứ xem là chỗ tham khảo, đừng vội đem chụp lên đầu ai. Người làm ít có khi vì sức yếu, vì đang ốm, vì còn gánh việc khác mà mình không biết; nhìn một bữa cơm rồi kết luận cả con người thì oan cho họ. Lời ông bà có đúng có sai tuỳ cảnh, đem ra tự hỏi mình thì hơn: tháng vừa rồi việc khó nhất trong nhà là việc gì, và ai đã làm nó?
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
