Ông bà mình có nhiều câu dạy cách liệu sức mà sống, gọn nhất là ăn theo thuở, ở theo thì. Sáu chữ, chẳng nói việc gì cụ thể, chỉ dặn một nếp: trước khi làm gì, nhìn xem mình đang ở vào lúc nào, cảnh nào.
Nghĩa đen: thuở với thì
Thuở là khoảng thời gian, là buổi, là thời — như ta vẫn nói thuở nhỏ, thuở ấy. Thì cũng là thời, là lúc — như gặp thì, đúng thì.
Ăn theo thuở là chuyện ăn uống phải tuỳ buổi: mùa màng khá thì ăn thoải mái hơn, năm mất mùa thì dè sẻn; nhà có việc vui thì làm mâm cỗ, ngày thường thì bữa cơm rau.
Ở theo thì là chuyện ăn ở, sinh hoạt, cư xử — kể cả cách ăn mặc, cách bày biện trong nhà — phải hợp với thời thế và hoàn cảnh. Chữ “ở” trong tiếng mình rộng lắm: vừa là chỗ ở, vừa là cách sống, cách đối đãi với người. Gộp lại thì cả cái ăn lẫn cái ở đều phải nhìn hoàn cảnh mà liệu, đừng làm theo ý muốn suông.
Nghĩa bóng: biết co biết duỗi
Ý lớn nhất của câu là sự mềm dẻo. Người xưa sống dựa vào mùa vụ, thời tiết, nên thấm rất rõ rằng hoàn cảnh chẳng đứng yên. Năm nay được mùa chưa chắc sang năm đã được; hôm nay dư dả chưa chắc mai còn. Người biết sống là người liệu lại theo từng chặng, chứ không cố giữ một mức sống bất kể thực tế ra sao.
Chuyện ăn mặc, cái vỏ bên ngoài, là chỗ đáng nhắc nhất. Nhiều người khi sa sút vẫn ráng giữ vẻ như lúc đang lên, chỉ vì sợ hàng xóm biết. Cái sợ ấy đẩy người ta vào vay mượn, mà cái vỏ giữ được thì cũng chỉ giữ được một thời.
Nhưng câu này không dạy gió chiều nào che chiều ấy. Nó bàn chuyện liệu sức, liệu cảnh trong việc ăn ở, chứ không bàn chuyện đổi lòng dạ. Biết co duỗi theo hoàn cảnh mà vẫn giữ nguyên cách sống ngay thẳng — thế mới là hiểu đúng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Chuyện tiền nong thì câu này đúng đến mức có thể lấy làm nguyên tắc. Thu nhập giảm thì cắt bớt sớm, đừng đợi tới lúc phải vay. Thu nhập tăng thì cũng đừng vội nâng mức sống lên kịch trần, vì “thuở” nào rồi cũng có lúc đổi.
Đi làm, biết nhìn thời thế là một cái tài thật sự. Nghề nghiệp, đồ nghề, cách làm đều đổi nhanh. Ai chịu học cái mới, chịu đổi cách làm khi hoàn cảnh đổi thì đứng vững; ai khăng khăng giữ lối cũ chỉ vì quen tay thì dễ bị bỏ lại.
Trong nhà, “ở theo thì” còn là hiểu người thân đang ở chặng nào. Con nhỏ khác con đã lớn, cha mẹ còn khoẻ khác cha mẹ đã yếu. Cách chăm, cách nói cũng phải đổi theo, giữ nguyên một kiểu thì dễ sinh lệch.
Còn chuyện ăn mặc thì dễ nhất: chọn đồ hợp việc, hợp nơi, hợp túi tiền của mình lúc này. Chẳng cần theo kịp ai, chỉ cần không lệch với hoàn cảnh thật của mình — thế đã là gọn gàng và đàng hoàng.
Những câu cùng ý
- Liệu cơm gắp mắm — có bao nhiêu thì tiêu bấy nhiêu, không quá tay.
- Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm — biết co duỗi thì cảnh nào cũng sống được.
- Nhập gia tuỳ tục — đến nơi nào thì theo nếp nơi ấy.
- Ăn chắc mặc bền — chuộng cái thực dụng, dùng được lâu.
- Ăn trông nồi, ngồi trông hướng — nhìn hoàn cảnh mà giữ ý tứ.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, không rõ ai đúc kết và có từ bao giờ. Nó gắn với nếp sống nhà nông, phải trông trời trông đất mà tính chuyện ăn ở. Có nơi nói gọn thành ăn tuỳ thuở, ở tuỳ thì, đổi chữ mà nghĩa vẫn nguyên.
Cứ xem là chỗ tham khảo thôi. Câu này hay ở chỗ nhắc ta bớt gồng, nhưng hiểu quá đà thì lại hoá ra ngại đổi, thành thấy sao cũng được. Có những thứ phải giữ cho bằng được dù thời thế có đổi — như giữ lời hứa, như cách ăn ở với người. Lời ông bà có đúng có sai tuỳ lúc, mình soi lại rồi liệu cho vừa với cảnh nhà mình.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
