Nghe bốn tiếng “Ăn sóng nói gió” là hình dung ra ngay bãi biển lộng gió, nơi tiếng sóng át cả tiếng người. Câu này tả một lối ăn nói to, thẳng, dứt khoát — thứ sinh ra từ chỗ ồn ào chứ chẳng phải từ tính nết ai.
Nghĩa đen: nói giữa sóng với gió
Trên thuyền, sóng vỗ mạn, gió rít qua dây, máy nổ, tiếng kéo lưới. Ở chỗ ấy mà nói nhỏ nhẹ thì chẳng ai nghe được. Muốn gọi người ở đầu kia, muốn báo lúc thả lưới hay kéo neo, phải cất giọng to, ngắn, dứt khoát.
“Ăn sóng” gợi bữa cơm ăn vội giữa lúc thuyền chòng chành. “Nói gió” là nói giữa gió, tiếng bị gió cuốn nên phải to lên mới tới tai người. Ghép lại, bốn chữ vẽ ra nếp sinh hoạt của người quanh năm ở với sóng gió: cả miếng ăn lẫn lời nói đều mang dấu vết của biển.
Nghĩa bóng: hai cách hiểu
Từ chỗ tả cảnh, câu chuyển sang chỉ lối nói mạnh bạo, dạn dĩ, không rào đón. Tuỳ lúc mà nó mang hai sắc thái khác nhau.
Nghiêng về khen thì đó là người thẳng thắn, gan góc, nghĩ sao nói vậy, nói là làm. Người ta bảo “bác ấy ăn sóng nói gió quen rồi” với ý nể, nhất là khi đặt cạnh những người nói năng vòng vo.
Nghiêng về chê nhẹ thì đó là người ăn to nói lớn quá mức, thiếu ý tứ, ở đâu cũng ồn, chẳng để ý người bên cạnh có thấy phiền không. Cái mạnh bạo hợp với boong thuyền chưa chắc đã hợp với phòng họp hay bữa giỗ.
Bài học và cách dùng hôm nay
Cách nói của một người thường in dấu chỗ họ làm việc. Trước khi khó chịu vì ai đó nói to, nói cộc, hãy nghĩ xem họ quen nói như thế ở đâu: giữa tiếng máy, tiếng sóng, tiếng chợ thì giọng tự nhiên phải vang. Đó là thói quen chứ chưa hẳn là thô lỗ.
Thẳng thắn thì quý, nhưng phải đúng chỗ. Lối ăn sóng nói gió giúp công việc trôi nhanh, không úp mở. Nhưng cũng giọng ấy đem vào một cuộc thương lượng tế nhị, một buổi thăm người ốm, hay lúc ngồi với người đang buồn thì lại vụng. Khéo là giữ được cái thẳng mà biết hạ giọng khi cần.
Cũng đừng đo nội dung bằng âm lượng. Nói to không có nghĩa là đúng, nói nhỏ không có nghĩa là đuối lý. Nhiều cuộc họp, người to tiếng dễ át, còn ý hay của người ít nói lại chìm mất; ai chủ trì thì nên kéo những ý ấy lên.
Với con trẻ, dạy con vừa dạn vừa biết ý: ra sân chơi thì cứ gọi bạn thật to, vào lớp hay vào nhà người khác thì hạ giọng. Còn ai vốn nhút nhát thì đôi khi nên mượn chút chất ăn sóng nói gió để dám nói ý mình, dám mặc cả, dám từ chối — chỉ nhớ mạnh bạo với thô lỗ là hai chuyện khác nhau.
Những câu cùng ý
- Học ăn, học nói, học gói, học mở — cách ăn nói là thứ phải học.
- Ăn không nên đọi, nói không nên lời — mặt trái: vụng cả trong ăn lẫn trong nói.
- Thùng rỗng kêu to — to tiếng không đồng nghĩa với có thực chất.
- Uốn lưỡi bảy lần trước khi nói — phần thận trọng bù cho lối nói mạnh.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, chẳng gắn với tích truyện nào. Nó thuộc khuôn bốn chữ rất quen của tiếng mình: “ăn” đối với “nói”, “sóng” đối với “gió”.
Xin cứ xem là chỗ tham khảo, đừng lấy ra dán cho ai theo nghề hay theo nơi họ sống. Nghề nào cũng có người nói to người nói khẽ, mà giọng nói thì đâu nói lên được tính nết. Ông bà để lại câu này cốt để ta rộng lượng hơn với cách nói của người khác; còn nói to hay nói nhỏ cho phải thì tuỳ thời tuỳ chỗ, mỗi lần bước vào đâu lại soi lại một lần.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
