Nói tới lòng biết ơn, ông bà mình có câu ai cũng thuộc: Ăn quả nhớ kẻ trồng cây. Sáu tiếng mộc mạc mà nhắc được một điều rất dễ quên: thứ mình đang hưởng hôm nay đều có người gây dựng từ trước.
Nghĩa đen: trái chín và bàn tay cắm cây xuống đất
Câu này dựng một cảnh rất quen ở quê. Một bên là người cầm trên tay trái chín, một bên là người đã cắm cái cây xuống đất từ nhiều năm trước. Quả là phần ngọt, phần dễ thấy, phần đến sau cùng. Kẻ trồng cây là phần lặng lẽ, phần đến trước, phần phải chờ.
Trồng một cây ăn trái là việc dài hơi: chọn giống, đào hố, bón phân, tưới nước, có khi dăm bảy năm mới được lứa quả đầu. Còn hái một trái chín chỉ mất vài giây. Khoảng cách ấy lớn đến mức người hưởng rất dễ quên người làm, và câu tục ngữ sinh ra là để bịt cái khoảng trống đó.
Chữ “kẻ” ở đây chẳng hề coi thường ai; tiếng Việt cũ, “kẻ” chỉ người một cách bình thường. Người trồng cây thường vô danh, có khi đã khuất, có khi ta chẳng bao giờ gặp mặt — mà nhớ ơn một người vô danh thì khó hơn nhiều.
Nghĩa bóng: cái gì mình hưởng cũng có gốc
“Quả” là mọi thứ ta đang hưởng: bữa cơm, mái nhà, con đường tới trường, cái nghề trong tay, cả sự bình yên của một ngày thường. Còn “kẻ trồng cây” là tất cả những người làm ra chúng: cha mẹ, thầy cô, người lao động, các đời trước đã giữ đất giữ nếp cho con cháu.
Ý người xưa rất rõ: đừng nhận mà coi như đó là chuyện đương nhiên. Người biết ơn thì hiểu rằng phần lớn cái mình có đâu phải một mình mình làm ra. Hiểu vậy thì khiêm tốn hơn, biết giữ gìn hơn, và cũng biết trồng cây cho người đến sau.
Còn một ý ít người để ý: nhớ ơn là việc làm chứ không phải cái cảm giác thoảng qua. Nhớ thì mới thăm, mới hỏi, mới đền đáp. Biết ơn mà chỉ để trong bụng thì cũng như quả chín rụng xuống gốc, chẳng ai được gì.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trong nhà, nhớ ơn cha mẹ chẳng nằm ở món quà ngày lễ mà ở những việc nhỏ đều đặn: gọi một cuộc điện thoại giữa tuần, hỏi xem thuốc còn hay hết, về ăn cơm thì đừng cắm mặt vào điện thoại. Còn dạy con thì cha mẹ cứ cư xử tử tế với ông bà, con nhìn là học được, hơn cả trăm lời răn.
Đi làm, tinh thần ấy nằm ở chỗ ghi nhận đúng công người khác: nhắc tên đồng nghiệp đã làm phần nền khi báo kết quả, không nhận vơ ý người ta thành của mình, không quên người đã chỉ việc cho mình buổi đầu chân ướt chân ráo.
Ra ngoài đường thì đó là giữ của chung: không xả rác nơi công cộng, không bẻ cây xanh, biết trọng công người quét đường, người sửa điện, người trực đêm — những “kẻ trồng cây” ta hưởng thành quả mỗi ngày mà hiếm khi biết mặt.
Những câu cùng ý
- Uống nước nhớ nguồn — cùng một ý, đổi hình ảnh từ cây trái sang dòng nước.
- Ăn khoai nhớ kẻ cho dây mà trồng — nhớ ơn người cho cái giống ban đầu.
- Uống nước nhớ kẻ đào giếng — nhắc công người mở đường, người khai phá.
- Ăn cây nào rào cây ấy — hưởng lợi ở đâu thì có phần giữ gìn nơi ấy.
- Không thầy đố mày làm nên — ghi công người dạy dỗ.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng, ông bà truyền lại qua nhiều đời, không rõ ai đặt ra và có từ bao giờ. Ai gán câu này cho một người hay một mốc lịch sử nào đó thì cũng chỉ là đoán. Ngoài đời câu thường được nối dài thành “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây, ăn khoai nhớ kẻ cho dây mà trồng”.
Cứ xem là chỗ tham khảo, một lời nhắc chứ không phải cái nợ ai đòi. Biết ơn thì tốt, nhưng nhớ tới đâu, tỏ ra sao còn tuỳ thời tuỳ cảnh, mà cũng có những mối quan hệ chẳng đáng phải mang ơn suốt đời. Đọc lại câu này để tự soi mình cho biết trước biết sau, thế là đủ.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
