Có kiểu người hỏi gì cũng trả lời được, chuyện gì cũng biết, nhưng hỏi kỹ thì hoá ra chỉ là đoán. Ông bà mình gọi lối ăn nói ấy bằng bốn tiếng vừa hóm vừa sắc: “Ăn ốc nói mò”.
Nghĩa đen: con ốc và chữ “mò”
Con ốc gắn với ruộng đồng, ao hồ, mương lạch. Muốn có ốc thì phải lội xuống nước, thọc tay vào bùn mà mò, chẳng nhìn thấy gì, chỉ dựa vào đầu ngón tay.
Chữ “mò” vì thế mang hai lớp nghĩa dính vào nhau: động tác tìm trong nước đục, và cách làm dựa vào phỏng đoán chứ không dựa vào cái nhìn thấy rõ. Ta vẫn nói đoán mò, làm mò, mò mẫm là theo lớp nghĩa thứ hai. Đặt “ăn ốc” cạnh “nói mò” là một lối chơi chữ: mượn cảnh mò ốc dưới bùn để nói lối ăn nói chẳng thấy gì mà vẫn khẳng định như thật.
Nghĩa bóng: nói mà chẳng có chỗ dựa
Người ăn ốc nói mò là người bàn về những điều mình không nắm rõ, bằng cái giọng của người nắm rất rõ. Chưa hẳn họ cố ý nói dối, đó là chỗ khác với lừa gạt. Cái dở là họ không tách được đâu là điều mình biết chắc, đâu là điều mình đoán.
Thói này có nhiều mức. Nhẹ thì đoán cho vui lúc chuyện phiếm. Nặng nhất là đoán chuyện riêng của người khác rồi kể lại như đã có bằng chứng. Lời nói mò chạy rất nhanh mà thu về thì khó: người nghe chỉ nhớ nội dung chứ không nhớ đó vốn là lời đoán. Qua vài lượt kể, câu đoán bừa thành tin chắc, còn người bị nhắc tới thì gánh hậu quả thật.
Bài học và cách dùng hôm nay
Biết nói “tôi không biết” là một cái tài. Nhiều người nói mò chỉ vì ngại im lặng, sợ bị coi là kém. Nhưng người dám nhận mình chưa rõ lại được tin hơn hẳn, bởi lúc họ khẳng định thì người nghe biết là đáng tin.
Cách chữa gọn nhất là tách ba mức trong lời mình: điều tôi biết chắc vì đã xem tận nơi, điều tôi nghe người ta nói, và điều tôi đoán. Chỉ thêm mấy chữ dẫn “tôi nghe nói là…”, “tôi đoán chừng…” là người nghe biết đường mà liệu. Con kể chuyện ở lớp bằng giọng chắc nịch thì hỏi lại: “Con thấy tận mắt hay nghe bạn kể?” Cùng ý còn có Nói có sách, mách có chứng và Biết thì thưa thốt, không biết dựa cột mà nghe.
Đôi lời về câu này
Bốn tiếng này là lời truyền miệng, không rõ có tự bao giờ, chẳng gắn với ai. Người ta hay nối dài cho vui: “Ăn ốc nói mò, ăn măng nói mọc, ăn cò nói bay”, phần thêm chủ yếu để bắt vần, ý chính vẫn nằm ở vế đầu. Cứ xem đây là chỗ tham khảo. Cũng nên nói cho công bằng: phỏng đoán chẳng phải điều xấu, ai cũng có lúc phải đoán khi chưa biết đủ. Khác nhau là người tử tế thì gọi lời đoán của mình đúng tên và sẵn sàng sửa khi biết thêm. Lời ông bà có đúng có sai tuỳ lúc, đem soi lại cách ăn nói của chính mình thì hợp hơn cả.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
