Khen một người sống tử tế, ông bà mình có câu rất đẹp: “Ăn ở như bát nước đầy”. Không nói của cải, chẳng nói tài cán, chỉ mượn một bát nước đặt ngay ngắn mà nói hết được cách đối đãi với họ hàng, xóm giềng.
Nghĩa đen: cái bát nước rót đầy
“Ăn ở” trong tiếng mình đâu chỉ là ăn với ở. Đó là cả cách sống, cách cư xử với cha mẹ, vợ chồng, con cái, anh em, hàng xóm.
Còn bát nước đầy thì ai cũng từng bưng. Rót đầy tới miệng bát là phải bưng thật vững, đặt thật ngay; nghiêng tay một chút là sánh, đặt lệch một chút là đổ. Nước lại trong, nhìn thấu đáy, chẳng giấu được gì.
Vậy là hình ảnh ấy gói ba ý một lúc: đầy là trọn vẹn, không hụt; ngay là không nghiêng bên nào; trong là thẳng thắn, không khuất tất.
Nghĩa bóng: trọn tình vẹn nghĩa
Câu này khen lối sống trước sau như một, với ai cũng đủ đầy tình nghĩa. Người ăn ở như bát nước đầy thì không phân biệt nhà khá nhà khó trong xóm, không tốt với bên này rồi bạc với bên kia, không lúc cần thì thân thiết lúc xong việc thì quay lưng.
Chữ “đầy” còn có ý chủ động. Bát nước chẳng tự đầy, phải có người rót vào. Tình nghĩa cũng thế, vun bằng những việc rất cụ thể: sang thăm khi nhà bên có người ốm, có mặt lúc xóm giềng có việc hiếu, cho mượn cái thang cái cuốc khi người ta cần.
Cũng nên để ý một chỗ tinh: người xưa nói bát nước đầy chứ không nói bát nước tràn. Đầy là vừa đủ, trọn vẹn; tràn là quá tay, đổ ra ngoài, thành phí mà còn phiền người khác. Sống tử tế không có nghĩa là xen vào mọi việc của hàng xóm hay cho đi tới mức kiệt sức mình.
Bài học và cách dùng hôm nay
Cái khó nằm ở chỗ bền. Tử tế một lần thì dễ, tử tế đều đặn suốt nhiều năm mới quý. Tiếng thơm của một nhà trong xóm chẳng do một việc lớn nào, mà do hàng trăm việc nhỏ lặp đi lặp lại.
Cái khó thứ hai là công bằng. Bát nước nghiêng bên nào thì sánh về bên ấy. Trong nhà, cha mẹ thiên vị giữa các con sẽ để lại vết rạn khó lành. Ngoài xóm, ai chỉ chăm chăm giữ quan hệ với nhà khá giả mà lơ nhà khó khăn thì trước sau cũng bị nhìn ra.
Cái khó thứ ba là giữ cho bát khỏi tràn. Giúp người phải đúng lúc, đúng cách và trong sức mình. Nhiệt tình quá hoá xen vào, cho đi quá sức thì mình kiệt mà người nhận cũng ngại.
Ở chung cư bây giờ, hàng xóm ít thân như xóm làng xưa, nhưng cái nếp ấy vẫn dùng được: chào nhau khi gặp, giữ yên tĩnh giờ nghỉ, để xe đúng chỗ, không lấn lối đi chung, sẵn lòng giúp một tay khi nhà bên có việc gấp. Ở chỗ làm cũng vậy — không tranh công, không đổ lỗi, người mới hay người cũ đều đối đãi như nhau, hứa việc nhỏ cũng giữ lời. Còn dạy con thì chẳng cần giảng nhiều: cứ để con nhìn cha mẹ cư xử với ông bà, với hàng xóm ra sao.
Những câu cùng ý
- Bán anh em xa, mua láng giềng gần — quý người ở gần, vì lúc cần họ tới trước nhất.
- Tối lửa tắt đèn có nhau — xóm giềng nương nhau lúc khó.
- Thương người như thể thương thân — đặt mình vào chỗ người mà đối đãi.
- Có đi có lại mới toại lòng nhau — quan hệ bền là quan hệ hai chiều.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng của ông bà, không rõ có từ bao giờ và cũng chẳng gán được cho ai. Nó thuộc lớp lời ăn tiếng nói lấy đồ bếp núc ra làm ví, nghe là hiểu ngay.
Chỉ nên xem đây là chỗ tham khảo. Sống trọn tình vẹn nghĩa thì đáng quý, nhưng “đầy” tới đâu còn tuỳ sức từng nhà, tuỳ thời tuỳ cảnh. Có người neo đơn, bận bịu, ốm đau, chẳng lo được nhiều cho xóm giềng — đâu vì thế mà bảo họ ăn ở không ra gì. Lời ông bà hay ở chỗ gợi cho ta soi lại mình, chứ không phải cái thước đem đo người khác.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
