Ông bà mình có câu “Ăn như rồng cuốn, nói như rồng leo, làm như mèo mửa” — ba vế, ba con vật, mà dựng xong cả một chân dung. Cái cười bật ra ở vế cuối, lúc con rồng oai vệ bỗng hoá con mèo ốm.
Nghĩa đen: đọc từng vế một
Vế đầu, ăn như rồng cuốn. Con rồng trong chuyện kể dân gian thân dài uốn khúc, cuốn tới đâu sạch tới đó. Ăn như rồng cuốn là ăn nhanh, ăn khoẻ, mâm vừa dọn đã vơi quá nửa. Vế này chưa hẳn là chê, nó chỉ dựng nền cho hai vế sau.
Vế hai, nói như rồng leo. Con rồng leo lên, uốn lượn từng khúc, gợi lối nói trôi chảy, nghe rất sướng tai. Người như thế bàn chuyện gì cũng ra vẻ thông tỏ, hứa thì mạnh miệng, vẽ ra thì đẹp đẽ. Đến đây chân dung vẫn còn oai lắm.
Vế ba, làm như mèo mửa. Cả câu sụp xuống. Rồng biến mất, thay bằng con mèo đang ốm, làm gì cũng nhỏ giọt, dặt dẹo. Hình ảnh thô mà trúng: nó không chỉ nói người ấy làm ít, mà nói cả cái cách làm — nhấm nhẳng, miễn cưỡng, làm cho có.
Sức nặng của câu nằm ở trật tự ba vế. Người xưa cố ý để hai vế rồng lên trước cho oai, rồi hạ một nhát ở vế cuối.
Nghĩa bóng: hưởng nhiều mà góp ít
Câu này chê hạng người ở đâu cũng có: ăn thì đứng đầu, nói thì hăng, đến lúc xắn tay vào việc thì lẩn. Trong nhà, đó là người ngồi vào mâm sớm nhất, chê món này món nọ mà chẳng bao giờ động tay dọn dẹp. Ngoài chỗ làm, đó là người họp nào cũng có ý kiến sắc sảo, nhưng việc giao cho thì làm qua quýt.
Đáng nói là câu không chê ba tật riêng lẻ, mà chê cái lệch giữa chúng. Ăn khoẻ chẳng có tội, nói hay lại là một cái tài. Nhưng hai thứ ấy đi kèm việc làm dở thì thành khó ưa, vì chỗ chênh giữa phần hưởng và phần góp rơi cả lên vai người khác.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thước đo con người nằm ở vế cuối. Hai vế đầu ai cũng diễn được: ăn thì ai chả ăn, nói thì tập là nói được. Chỉ vế làm mới cần chịu khó thật. Muốn biết một người ra sao, đừng nghe họ nói, hãy nhìn việc họ đã làm xong.
Ai có tài ăn nói thì càng phải giữ, vì nói hay dễ được tin nên cũng dễ sa vào chỗ nói nhiều hơn làm. Người xưa dặn nói chín thì nên làm mười, để phần làm luôn dôi ra so với phần nói.
Có một thói quen nhỏ đáng giữ: đừng tuyên bố trước cái mình chưa bắt đầu. Nói ra dự định đã sướng miệng gần bằng làm xong, mà cái sướng ấy giết mất sức muốn làm. Cứ lặng lẽ làm, xong hẵng kể.
Trong nhà thì đây là bài hay để dạy con: ngồi vào mâm là quyền, dọn bát đũa là phần. Còn gặp người nói rất hay, cứ thử bằng một việc nhỏ; việc nhỏ giao đúng hẹn nói lên nhiều hơn cả buổi trò chuyện.
Những câu cùng ý
- Nói một đằng làm một nẻo — lời và việc trái ngược hẳn nhau.
- Thùng rỗng kêu to — càng ít thực chất càng ồn ào.
- Đầu voi đuôi chuột — mở đầu rầm rộ, kết thúc teo tóp.
- Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau — hưởng thì tranh, khó thì lùi.
- Nói chín thì nên làm mười — lời khuyên ngược lại: để việc làm vượt lời nói.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ có từ bao giờ, cũng chẳng gắn với tích truyện nào. Ngoài đời người ta hay nói gọn còn hai vế cuối, vì đó mới là phần châm biếm chính.
Chỉ xin cứ xem là chỗ tham khảo, đừng vác ra dán nhãn cho ai. Người ăn khoẻ chưa chắc đã lười; người nói hay có khi làm cũng giỏi; và có lúc người ta làm chậm vì đang ốm, đang có chuyện nhà chứ chẳng phải tránh việc. Lời ông bà có đúng có sai tuỳ lúc, đem tự soi lại mình thì hợp hơn là chỉ vào người khác.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
