Ông bà mình có câu “Ăn một bát cháo, chạy ba quãng đồng”, nghe qua là bật cười vì cái phép tính lệch quá rõ. Đến giờ câu ấy vẫn dùng được, bởi cái tính nhầm mà nó chê thì thời nào cũng có.
Nghĩa đen: bát cháo với ba quãng đồng
Bát cháo là món nhẹ nhất, rẻ nhất trong mâm. Ăn xong chỉ ấm bụng một lúc chứ chẳng no lâu. Nhà có việc, có người ốm, hay gặp bữa thì mời nhau bát cháo, chứ chẳng ai coi đó là bữa chính.
Còn quãng đồng là cách người quê đo đường. Một quãng đồng là đoạn cuốc bộ băng qua một cánh đồng, từ đầu bờ này sang đầu bờ kia. Ba quãng đồng thì đi mất cả buổi, nắng rát mặt, mưa lội bùn, về tới nhà chân đã mỏi nhừ.
Ghép hai vế lại là thấy ngay: cái được là bát cháo loãng, cái bỏ ra là nửa ngày đi bộ. Người xưa chẳng cần nói thêm câu nào, chỉ đặt hai vế cạnh nhau cho người nghe tự hiểu.
Nghĩa bóng: cái lợi con con nuốt mất công lớn
Câu này chê những việc không bõ công. Không phải việc sai, cũng chẳng phải việc xấu, chỉ là làm xong rồi ngồi tính lại thì thấy mình lỗ.
Chỗ tinh là ông bà nhìn ra một thói rất người: ta hay nhìn cái được mà quên tính cái mất. Bát cháo bày ngay trước mắt, còn ba quãng đồng là mồ hôi, là buổi làm, là sức lực — mấy thứ ấy khó cân khó đo nên dễ bị bỏ qua lúc quyết.
Câu cũng nhắc rằng công người là có giá. Nhà quê tính từng buổi công: một buổi đi đường là một buổi không ra ruộng, không dệt được thước vải, không đan xong cái rổ. Ai coi thời gian của mình chẳng đáng gì thì cả đời cứ chạy vòng quanh những bát cháo.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước khi nhận một việc, hãy cộng cho đủ: công đi lại, công sắm sửa, việc nhà phải gác lại. Cộng đủ rồi mới đem so với cái được. Nhiều việc trông có lời, tính kỹ hoá lỗ.
Chuyện chợ búa thấy rõ nhất. Đi thêm chục cây số mua món rẻ hơn vài chục nghìn, xếp hàng cả buổi lấy phần quà nhỏ, chờ mãi chỉ để bớt được chút tiền — đều là ăn một bát cháo mà chạy ba quãng đồng. Cứ thử quy buổi sáng của mình ra tiền công là biết nên đi hay nên ở nhà.
Trong nhà cũng vậy. Con học một lúc dăm bảy lớp, lớp nào cũng chạm qua loa thì mệt người mà chẳng đọng lại gì; thà chọn ít mà học cho tới. Với hàng xóm, có khi cãi nhau nửa buổi vì chuyện cỏn con, cãi xong mất luôn người quen mấy chục năm. Đó cũng là chạy ba quãng đồng để lấy một bát cháo.
Nói vậy không phải xui nhau so đo từng li. Chỉ là hãy sòng phẳng với chính mình trước khi gật đầu nhận việc.
Những câu cùng ý
- Của một đồng, công một nén — vật thì rẻ mà công làm ra nó thì đắt.
- Tham bát bỏ mâm — vì miếng nhỏ trước mắt mà mất phần lớn hơn.
- Thả con săn sắt, bắt con cá rô — phép tính ngược lại: chịu mất nhỏ để được lớn.
- Được vạ thì má đã sưng — thắng rồi mà cái mất đã quá nhiều.
- Năng nhặt chặt bị — mặt kia của chuyện: cái nhỏ vẫn đáng làm khi nó không ngốn công.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của ông bà, không rõ có từ bao giờ, cũng chẳng ai đứng tên. Nó đúc từ cái thuở đi đâu cũng cuốc bộ, đo đường bằng cánh đồng, nên xin cứ xem là chỗ để tham khảo chứ đừng coi là khuôn phép. Có việc tính ra lỗ công mà vẫn nên làm — đi thăm người ốm ở xa chẳng hạn, ai lại đem ra cân. Lời người xưa có chỗ đúng chỗ chưa hợp, tuỳ thời tuỳ cảnh mà soi lại cho vừa với mình.
