Có những câu ca dao dựng theo lối hỏi rồi tự đáp, nghe xong người ta phải giật mình. Hai dòng dưới đây là một câu như thế, chỉ chừng ấy chữ mà đủ làm người ta thôi khinh rẻ kẻ khó:
Ăn mày là ai? Ăn mày là ta
Đói cơm rách áo hoá ra ăn mày
Nghĩa đen: từ người thường thành người phải xin ăn
Ăn mày là người không còn kế sinh nhai, phải xin cái ăn của người khác. Ngày trước, mỗi trận mất mùa, mỗi kỳ đói kém, mỗi mùa lụt lớn lại đẩy thêm bao nhiêu nhà vào cảnh ấy.
Dòng đầu hỏi rồi đáp ngay: ăn mày là ta. Không phải một hạng người xa lạ nào, mà chính là ta. Dòng sau chỉ rõ con đường dẫn tới đó, đói cơm rách áo, nghĩa là mất cái ăn, mất cái mặc, thì hoá ra ăn mày. Chữ hoá ra đắt lắm, nó cho thấy đây là sự đổi thay ngoài ý muốn, chẳng ai chọn cả.
Nghĩa bóng: không ai chắc được phận mình
Điều người xưa muốn nói là cảnh khốn cùng không phải cái tính sẵn có của một hạng người, mà là hoàn cảnh có thể ập xuống bất cứ ai. Hôm nay ta còn nhà cửa, còn bữa cơm, nhưng một trận bệnh, một vụ cháy, một mùa thất bát cũng đủ đổi hết.
Vì vậy câu ca dao là lời khuyên rất mạnh: chớ khinh người sa cơ. Khinh họ tức là khinh luôn cái phận có thể đến với chính mình. Câu trả lời ăn mày là ta xoá cái khoảng cách giữa người đứng trên với người ngồi dưới, buộc người nghe phải nhìn kẻ khó bằng con mắt khác.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, đừng lấy hoàn cảnh của người khác ra mà chê cười. Người phải ngửa tay xin ăn thường đã mất gần hết những gì họ có. Thêm một câu chê bai vào lúc ấy là điều tàn nhẫn chẳng để làm gì. Đây cũng là điều cha mẹ nên dạy con từ nhỏ.
Sau nữa, hiểu được phận mình thì mới biết thương người. Câu ca dao không kêu gọi lòng thương bằng lời than vãn, mà đặt thẳng người nghe vào chỗ của người kia. Khi đã thấy ăn mày là ta thì lòng thương tự sinh ra, chẳng cần ai giục.
Ngày nay cảnh đi xin ăn không còn nhiều như xưa, nhưng người rơi vào bước đường cùng thì thời nào cũng có: người mất sạch sau một cú làm ăn hỏng, người mất việc lúc con còn nhỏ, người bệnh nặng phải bán cả nhà cửa. Một lời hỏi thăm không kèm dò xét, một mối việc làm, một suất cơm, đều có ích hơn nhiều so với việc ngồi bàn tán vì sao họ ra nông nỗi ấy. Trong cơ quan, đừng vội xa lánh người vừa gặp biến cố; trong họ hàng, đừng để người sa sút phải ngại về quê. Với trẻ con, thay vì kéo con tránh xa, cứ giải thích cho con hiểu vì sao có người phải sống như vậy, và dạy con cách cho sao cho lịch sự, không ném đồ, không chỉ trỏ.
Những câu cùng ý
- Sông có khúc, người có lúc — đời người lúc thịnh lúc suy, không ai giữ mãi một cảnh.
- Ai giàu ba họ, ai khó ba đời — giàu nghèo đều có thể đổi qua các đời.
- Thương người như thể thương thân — thấy nỗi khổ của người mà nghĩ tới mình.
- Lá lành đùm lá rách — người còn khá che chở cho người sa sút.
- Của cho không bằng cách cho — giúp người thì phải giữ cho người ta cái tự trọng.
Đôi lời về câu này
Hai dòng trên là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ ai đặt ra và có từ bao giờ, chỉ biết nó vọng lại từ những thời đói kém còn in trong trí nhớ nhiều nhà. Cứ xem như một chỗ tham khảo, đúng sai còn tuỳ thời tuỳ cảnh, nhưng cái tình trong đó thì đến giờ vẫn đáng nghe. Nhớ được câu ấy thì trước bất kỳ cảnh đời nào, người ta cũng bớt đi phần khinh rẻ và giữ lại được phần thương.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
