Câu Ăn lãi tuỳ chốn, bán vốn tuỳ nơi ít được nhắc tới nhưng thuộc hàng thấm thía nhất trong những lời người xưa dặn nhau về chuyện buôn bán. Nó không dạy ai cách làm giàu, chỉ nhắc một điều giản dị: mỗi nơi mỗi khác, đừng đem cái thước của chợ này đo cho chợ kia.
Nghĩa đen: lãi với vốn không phải con số cố định
Ăn lãi là hưởng phần chênh còn lại sau khi trừ tiền vốn. Chốn với nơi đều chỉ chỗ mình gánh hàng đến: cái chợ, cái làng, cái vùng. Vế đầu bảo lời lãi được bao nhiêu còn tuỳ chỗ mình bán. Cùng một gánh hàng, đem vào chợ đông người thì bán được giá; gánh về nơi thưa khách, hàng lại sẵn, thì phải hạ xuống mới có người ngó tới.
Bán vốn là bán đúng bằng số tiền đã bỏ ra, không lời một đồng. Vế sau vì thế nặng hơn vế trước: có những nơi, những buổi, người buôn đành bán hoà vốn để gỡ lại đồng tiền đang nằm chết trong hàng. Hàng tươi để lâu thì hỏng, gánh về thì mỏi vai, chuyến sau lại kẹt vốn, thà bán vốn còn hơn ôm hàng.
Hai vế ghép lại vẽ đúng cảnh người bán hàng ngày trước: đứng giữa chợ, nhìn mặt khách, nhìn trời sắp mưa hay còn nắng, rồi mới quyết hôm nay lấy lời bao nhiêu.
Nghĩa bóng: biết mình đang đứng ở đâu
Người xưa không dừng ở chuyện gánh hàng. Điều họ gửi gắm là đừng cứng nhắc. Cái giá mình muốn chưa chắc là cái giá thật; cái giá thật do chỗ đứng, do người mua, do hoàn cảnh quyết định. Ai khăng khăng giữ một mức lời trong đầu rồi bắt cả thiên hạ chiều theo, sớm muộn cũng ngồi lại với gánh hàng ế.
Sâu hơn nữa, đây còn là cái phanh hãm lòng tham. Ăn lãi tuỳ chốn nghĩa là chỗ nào đáng lấy nhiều thì lấy, chỗ nào không đáng thì thôi, chứ không phải cứ gặp người đang cần gấp là ép cho bằng được. Người buôn có nghề hiểu rằng cái lời hôm nay lấy quá tay sẽ trừ vào cái tiếng của mình ngày mai, mà mất tiếng thì mất luôn khách quen.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, hoàn cảnh làm nên giá trị. Cùng một thứ, đặt đúng chỗ thì quý, đặt sai chỗ thì rẻ. Điều này đúng với hàng hoá và cũng đúng với người: có tài mà đứng nhầm chỗ thì cái tài ấy chẳng ai cần đến, đổi sang chỗ hợp hơn thì lại được trọng. Trước khi trách đời không nhìn ra mình, cứ tự hỏi mình đã mang mình đến đúng nơi chưa.
Thứ hai, biết dừng đúng lúc cũng là một thứ khôn. Có những cuộc mà thắng lớn là chuyện không thể, giữ được vốn liếng, sức khoẻ, tiếng tăm đã là kết quả tử tế. Người tiếc rẻ, cố nán thêm để gỡ, thường mất nhiều hơn phần định gỡ.
Thứ ba, lấy lời vừa phải thì khách còn quay lại, lấy quá tay thì được một chuyến rồi thôi. Người bán hàng trên mạng bây giờ vẫn gặp đúng bài toán cũ: cùng một món, chỗ ai cũng bán thì phải khác giá với chỗ hàng còn hiếm. Trong ứng xử thường ngày, tuỳ chốn tuỳ nơi còn là biết chỗ mà nói, cùng một lời góp ý, nói riêng thì người ta nghe, nói giữa đám đông thì thành xúc phạm.
Những câu cùng ý
- Buôn có bạn, bán có phường — làm ăn phải có chỗ, có nhóm hợp với mặt hàng của mình.
- Thuận mua vừa bán — cuộc mua bán chỉ bền khi hai bên đều vừa lòng.
- Tham thì thâm — lấy quá phần mình đáng được thì mất cả phần đang có.
- Liệu cơm gắp mắm — nhìn thực tế mà tính, đừng làm quá sức.
- Nhập gia tuỳ tục — đến đâu theo lệ đó, cũng là một cách tuỳ nơi.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của những người sống bằng gánh hàng và buổi chợ phiên, không rõ có từ bao giờ, cũng chẳng ai đứng tên, có nơi đọc gọn hơn thành ăn lãi tuỳ nơi. Chuyện buôn bán thời nay khác xưa nhiều, nên cứ xem câu này là chỗ tham khảo, có đúng có sai tuỳ thời tuỳ cảnh. Bỏ vốn làm ăn thì phải tự xem xét cho kỹ và hỏi người thạo việc, chứ một câu sáu chữ không lo thay ta được.
