Trong những câu nói về cái miệng, có câu chỉ chê nhẹ, có câu cười cợt, riêng ăn không nói có thì giọng lên án rất rõ. Người xưa xếp thói dựng chuyện vu oan vào loại nặng nhất, bởi nó không chỉ làm mất lòng nhau mà có thể làm hỏng cả tiếng tăm một con người.
Nghĩa đen: từ chỗ không mà nói thành có
Vế ăn không ở đây không phải là ăn quỵt. Trong lối nói cổ, không với có là một cặp đối nhau, còn chữ ăn đứng đầu mang nghĩa hưởng, nhận, chiếm lấy. Hai vế đặt cạnh nhau dựng lên một chuyện ngược đời: trong tay chẳng có gì mà miệng cứ nói là có.
Cách hiểu sát với đời sống nhất là: chuyện vốn không hề xảy ra, vậy mà người ta cứ khẳng định chắc nịch rằng có, rằng chính mắt trông thấy. Cái có ấy nặn ra hoàn toàn từ miệng, chẳng dựa vào chứng cứ nào.
Nghĩa bóng: vu oan, đặt điều cho người
Câu chỉ thẳng vào việc bịa đặt để hại người: gán cho ai đó việc họ chưa từng làm, lời họ chưa từng nói, ý họ chưa từng nghĩ. Nói dối thường là để che cho mình, còn vu khống thì nhắm thẳng vào việc bôi bẩn người khác.
Cái đáng sợ nằm ở chỗ lệch nhau. Người bịa chỉ mất một câu nói, người bị vu phải mất bao công sức, có khi cả năm tháng để chứng minh mình không làm điều đó. Mà chứng minh một việc không xảy ra thì khó gấp mấy lần chứng minh một việc có xảy ra.
Người xưa còn thấy thêm một tầng: chuyện bịa không chịu nằm yên. Mỗi lần kể lại nó được thêm một chi tiết, đến lúc quay về tai người trong cuộc thì đã có đầu có cuối, nghe rất giống thật.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, một câu vu khống chỉ tốn vài giây, nhưng có thể làm một người mất việc, mất bạn, mất chỗ đứng trong họ hàng làng xóm. Hiểu vậy để đừng bao giờ coi chuyện nói cho vui về người vắng mặt là chuyện nhỏ.
Sau nữa là phần của người nghe. Chuyện bịa chỉ sống được khi có người tin và người truyền. Ai nghe cũng hỏi lại một câu, nghe từ đâu, có ai chứng kiến không, đã hỏi người trong cuộc chưa, thì phần lớn tin thất thiệt đứt ngay ở người đầu tiên. Ông bà dặn nói có sách, mách có chứng chính là để chặn ở khâu này.
Ở chỗ làm, kiểu vu khống thường gặp không phải bịa trắng trợn mà là ghép nối: một người nghỉ phép đúng hôm công việc trục trặc, thế là chuyện được kể thành anh ta né việc. Người tử tế dừng lại ở chỗ mình biết, không nối thêm phần mình đoán. Trên mạng thì hậu quả còn bị thổi to hơn nhiều: một bài quy kết lan tới hàng vạn người trong vài giờ, còn lời đính chính về sau hầu như chẳng ai đọc.
Trong nhà, trẻ con đổ lỗi bịa đặt cho anh chị em là chuyện phải uốn nắn tử tế, đừng phạt vội mà hỏi cho ra: con thấy thế nào, ai nhìn thấy, có đúng vậy không. Còn khi chính mình bị vu, cứ bình tĩnh nói rõ sự thật kèm chứng cứ với đúng người cần biết, hơn là lao vào cãi với tất cả.
Những câu cùng ý
- Nói có sách, mách có chứng — đã nói thì phải có căn cứ.
- Ngậm máu phun người — vu oan cho người thì trước hết miệng mình đã bẩn.
- Ném đá giấu tay — hại người rồi giấu mặt.
- Đâm bị thóc, chọc bị gạo — chọc chỗ này, xui chỗ kia cho người ta xích mích.
- Cây ngay không sợ chết đứng — sống ngay thẳng thì rồi cũng được sáng tỏ.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, không rõ xuất xứ, không gắn với tích truyện hay người nào cụ thể. Cứ xem như một chỗ tham khảo để tự răn mình: quen nói đúng những gì mình biết chắc, quen dừng lại trước những chuyện mới chỉ nghe. Còn khi đem câu này gán cho ai thì phải hết sức thận trọng, bởi vội quy cho người khác cái tội đặt điều, nhiều khi chính mình lại đang đặt điều.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
