Chỉ bốn tiếng ăn không ngồi rồi, người xưa đã vẽ xong chân dung một người vẫn hưởng đủ phần mình mà chẳng góp được gì cho ai. Câu ấy đến giờ vẫn còn sức nhắc, nhất là khi bây giờ người ta có vô số cách tỏ ra bận rộn mà thật ra chẳng làm gì.
Nghĩa đen: ăn mà không làm, ngồi mà không bận
Ăn ở đây không riêng bữa cơm, mà là hưởng nói chung: ăn, mặc, ở, tiêu pha. Ăn không tức là chỉ ăn thôi, không kèm phần đóng góp lẽ ra phải có. Chữ không ấy chẳng phủ nhận việc ăn, nó phủ nhận phần việc đi kèm với miếng ăn.
Ngồi rồi là ngồi không, ngồi rảnh. Trong tiếng ta, rồi ngoài nghĩa quen thuộc chỉ việc đã xong còn có nghĩa rảnh rang, dấu vết vẫn còn trong các chữ rỗi, nhàn rỗi, rồi rãi. Người ngồi rồi là người ngồi đó, tay chân buông thõng, ngày dài mà chẳng có việc gì phải bận.
Ghép hai vế lại, hình ảnh hiện ra rất rõ: vẫn ăn đủ bữa, vẫn ngồi trong nhà, mà không nhúng tay vào việc gì. Ở cái thời hạt gạo đổi bằng mồ hôi từng người, hình ảnh ấy chướng mắt vô cùng.
Nghĩa bóng: chê một nếp sống, không chê một lúc rảnh
Điều đáng nói là câu này không dùng để chê người đang nghỉ ngơi. Ai cũng có lúc ốm, lúc nghỉ, lúc mất việc, lúc chờ việc mới. Người xưa phân biệt rạch ròi giữa nghỉ và rồi: nghỉ là quãng dừng giữa hai chặng làm, còn ngồi rồi là chuyện kéo dài, thành nếp, và người trong cuộc thấy vậy là bình thường.
Vậy nên câu nhắm vào một thái độ chứ không nhắm vào hoàn cảnh: thái độ mặc nhiên cho rằng mình có quyền hưởng phần mà chẳng cần góp phần, việc nhà việc chung tự khắc có người khác lo. Cái nặng nằm ở chỗ ấy, vì miếng ăn nào cũng có người phải đổ sức làm ra, mà phần sức ấy có người gánh thay mãi.
Bài học và cách dùng hôm nay
Thứ nhất, có phần đóng góp thì mới yên tâm mà hưởng. Không phải cứ làm nhiều mới đáng quý, nhưng người biết điều thường tự tìm lấy việc, dù là việc nhỏ, để khỏi mang cảm giác nợ người khác.
Thứ hai, ngồi không lâu ngày thì ăn mòn con người từ bên trong. Tay chân chậm lại, đầu óc lười nghĩ, nhìn đâu cũng thấy khó, thấy ngại, thấy để mai. Cái mất lớn nhất không phải đồng tiền, mà là nếp sống.
Thứ ba, trách người ngồi không thì dễ, nhìn ra vì sao họ ngồi không mới khó. Có khi vì nhà bao bọc quá kỹ, có khi vì việc chung chia không rõ ai làm gì, có khi vì họ làm gì cũng bị chê nên thôi không làm nữa.
Ở nơi làm việc, thói này ngày nay hay khoác áo bận rộn: họp nhiều mà không quyết, giấy tờ dày mà việc không chạy. Cuối tuần cứ tự hỏi: tuần này mình làm xong việc gì mà nếu vắng mình thì việc ấy đứng lại. Trong nhà, thương con nên giành làm hết thì con lớn lên không biết bắt đầu một việc từ đâu; giao cho con vài việc cố định như rửa bát, phơi quần áo, trông em, là để con quen với cảm giác mình có phần trách nhiệm.
Những câu cùng ý
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — có làm thì có ăn, buông tay ra thì đói.
- Há miệng chờ sung — nằm chờ may rủi rơi vào miệng thay vì tự đi kiếm.
- Ngồi mát ăn bát vàng — hưởng phần hậu hĩnh mà chẳng phải vất vả.
- Có làm thì mới có ăn — cách nói mộc mạc, dạy trẻ ngay từ bữa cơm.
- Nhàn cư vi bất thiện — rảnh rỗi quá lâu dễ sinh chuyện không hay.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng trong dân gian, hình thành từ sinh hoạt hằng ngày, không rõ ai đặt ra và có từ khi nào. Nó là chỗ để tham khảo, để mỗi người tự soi lại mình, chứ không phải cái thước để đo người khác. Có đúng có sai tuỳ cảnh: người đang ốm, đang chăm con nhỏ, đang chăm người nhà, đang tìm việc mãi chưa được, đâu có ngồi không thật. Nhìn cho kỹ rồi hãy nói.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
