Người xưa nhìn người không chỉ qua tài cán lớn lao, mà qua những việc rất nhỏ: cầm cái bát thế nào, mở miệng nói ra sao. Từ đó mới có câu chê nghe nhẹ mà thấm: ăn không nên đọi, nói không nên lời.
Nghĩa đen: cái đọi và câu nói cho tròn
Đọi là chữ cổ, nghĩa là cái bát ăn cơm, nay chỉ còn nghe ở một số nơi, người ta vẫn nói một đọi cơm, một đọi nước chè. Vế ăn không nên đọi vì thế nói về người ăn uống mà không xong nổi một bát cho tử tế: bưng bát lóng ngóng, cơm rơi vãi, gắp thức ăn vụng về, ngồi vào mâm mà chẳng biết trước biết sau.
Vế sau, nói không nên lời, chỉ người mở miệng mà không thành câu cho ra hồn. Có thể là ấp úng, lắp bắp, câu trước đá câu sau; cũng có thể là chẳng biết mở đầu thế nào, chào hỏi ra sao, thưa gửi thế nào cho phải phép.
Hai vế đối nhau rất khéo: một bên việc tay chân, một bên việc miệng lưỡi.
Nghĩa bóng: vụng là vì thiếu rèn tập
Nghĩa bóng của câu là chê một người lóng ngóng, thiếu chỉn chu tối thiểu, đến mức giao việc gì cũng khó yên tâm.
Nhưng phải hiểu cho đúng. Câu này không nhắm vào người kém thông minh, càng không nhắm vào người đang ốm đau hay có khiếm khuyết trong người. Người xưa nói về sự thiếu rèn tập: không được chỉ bảo từ nhỏ, không chịu để ý học hỏi, nên đến việc đơn giản nhất cũng làm không gọn.
Trong nếp nghĩ cũ, ăn uống và ăn nói là mặt ngoài của sự dạy dỗ. Người bưng bát cho vững, thưa gửi cho tròn thì đi đâu cũng dễ được tin.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết, những việc nhỏ hằng ngày mới là thứ người khác nhìn thấy nhiều nhất. Ít ai có dịp chứng kiến ta làm việc lớn, nhưng ai cũng thấy ta ngồi ăn, nghe ta nói vài câu. Chỉn chu ở đó không phải làm màu, mà là tôn trọng người ngồi cùng.
Sau nữa, vụng về phần lớn chữa được bằng rèn tập. Chẳng ai sinh ra đã biết bưng mâm, biết thưa gửi, biết mở lời trước đám đông. Ngày nay cái vụng hiện ra ở chỗ khác cái mâm cơm: viết thư điện tử không có lời chào, gọi cho khách mà chẳng biết mở đầu, đứng trước cuộc họp thì lúng túng không nói được ý chính. Cách rèn vẫn y như xưa: chuẩn bị trước vài câu, tập nói thành tiếng, để ý người làm giỏi rồi bắt chước.
Trong nhà, cứ để con tự bưng bát, tự dọn mâm, tự chào khách từ bé. Làm thay con mọi việc là cách chắc chắn khiến con lớn lên lóng ngóng. Còn với người mới đi làm, vụng lúc đầu là bình thường, chẳng có gì đáng xấu hổ; đáng ngại là biết mình vụng mà không chịu sửa. Cuối cùng, chớ đem câu này ra chê người cho sướng miệng, chê giữa đám đông chỉ khiến người ta càng lúng túng; nói riêng một câu, làm mẫu một lần, rồi để họ tự sửa mới là cách của người rộng lượng.
Những câu cùng ý
- Học ăn, học nói, học gói, học mở — bốn việc tưởng nhỏ mà phải học cả đời.
- Vụng chèo khéo chống — làm thì dở mà biện bạch thì hay.
- Ăn trông nồi, ngồi trông hướng — phép rất cụ thể cho chuyện ăn uống và chỗ ngồi.
- Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau — nói cho nên lời là phải chọn lựa.
- Trăm hay không bằng tay quen — làm nhiều thành quen tay, hết lóng ngóng.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ có từ bao giờ, cũng không ai đứng tên; chữ đọi cho thấy câu đã cũ lắm rồi. Nghe thì thấm, nhưng chỉ nên xem là chỗ tham khảo, đúng sai còn tuỳ người tuỳ lúc. Người xưa nói bằng cái thước của thời xưa, có chỗ nay vẫn hợp, có chỗ phải soi lại cho vừa hoàn cảnh từng nhà, và đừng bao giờ dùng nó để dán nhãn cho một ai.
