Có những câu chỉ vài chữ mà nói trúng cả một đời người, Ăn được ngủ được là tiên là một câu như thế. Người xưa chẳng cần máy móc gì, chỉ nhìn vào hai việc giản dị nhất là bữa cơm và giấc ngủ để đoán xem một người đang khoẻ hay đang có gì trục trặc.
Nghĩa đen: bữa cơm ngon, giấc ngủ yên
Từng chữ trong câu đều rất cụ thể. Ăn được là ăn thấy ngon miệng, ăn xong thấy dễ chịu, bụng dạ yên ổn, không đầy trướng, không chán cơm. Ngủ được là đặt lưng xuống thì ngủ, ngủ một mạch tới sáng, tỉnh dậy thấy người nhẹ nhõm chứ không rã rời.
Chữ tiên mới là chỗ đắt. Trong hình dung của bà con, tiên là bậc sống ngoài mọi lo toan, không bệnh tật, không nợ nần, thong dong tự tại. Đem chữ ấy đặt cạnh hai chuyện tầm thường nhất là ăn với ngủ, người xưa cố ý tạo ra một cái đối chọi: hoá ra thứ ai cũng mơ lại nằm ngay trong điều ai cũng đang có mà không để ý.
Cũng nên nhớ câu này không có chữ như. Nó nói thẳng: ăn được ngủ được thì chính là tiên rồi, chứ không phải sướng như tiên.
Nghĩa bóng: sức khoẻ đứng trên nhiều thứ khác
Điều người xưa gửi gắm là một cái thang giá trị. Trong cái thang ấy, sức khoẻ đứng trên tiền bạc, trên danh vọng, trên cả những dự tính lớn lao. Tiền còn kiếm lại được, chức phận còn chờ được, nhưng thân mình đã hỏng thì mọi thứ còn lại mất chỗ dựa.
Sâu hơn, câu này nói về cái bình thường. Ăn được ngủ được vốn chẳng có gì đặc biệt, đến mức người đang có nó không nhận ra mình đang giàu. Chỉ khi mất đi, khi nuốt không trôi một bát cơm hay nằm cả đêm không chợp mắt, người ta mới hiểu ông bà nói chẳng ngoa.
Còn một tầng nữa ít ai để ý: ăn ngon ngủ ngon không chỉ là chuyện thân xác. Người trong lòng nặng trĩu, lo âu chồng chất thì cũng nuốt không nổi và trằn trọc suốt đêm. Vậy nên đo bữa ăn giấc ngủ hoá ra là đo luôn cả sự yên ổn trong lòng.
Bài học và cách dùng hôm nay
Trước hết là biết quý cái mình đang có. Nhiều người dành cả tuổi trẻ đổi giấc ngủ và bữa ăn lấy thành tựu, rồi lại dùng thành tựu ấy để chạy chữa những thứ đã đánh đổi. Phép tính đó hiếm khi có lời.
Sau nữa là chú ý tới tín hiệu của thân mình. Ăn với ngủ là hai việc ngày nào cũng làm, nên trục trặc gì cũng lộ ra sớm. Ăn mất ngon kéo dài, ngủ chập chờn triền miên là lúc nên dừng lại xem mình đang sống ra sao; còn nếu tình trạng cứ dai dẳng thì nên đi khám cho thầy thuốc xem, chớ tự đoán bệnh rồi tự chữa theo lời mách bảo.
Với người đi làm, những đêm thức tới hai ba giờ sáng cho kịp việc, những bữa trưa nuốt vội trước màn hình, tất cả đều là vay mượn mà rồi phải trả. Với ông bà trong nhà, con cháu chỉ cần hỏi hôm nay ăn có ngon không, đêm qua ngủ có yên không, vừa là quan tâm vừa hay phát hiện sớm những thay đổi cần đưa đi khám.
Những câu cùng ý
- Cơm không rau như đau không thuốc — bữa cơm thiếu rau là mất đi một phần quan trọng.
- Một nụ cười bằng mười thang thuốc bổ — trong lòng vui vẻ thì người cũng nhẹ.
- Đói ăn rau, đau uống thuốc — lúc nào việc nấy, đừng lẫn lộn.
- Nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm — nhà cửa gọn ghẽ thì ăn cũng thấy ngon hơn.
- Giàu đôi con mắt, khó đôi bàn tay — vốn liếng thật nằm ở thân thể lành lặn.
Đôi lời về câu này
Đây là lời ông bà truyền lại qua nhiều đời, đúc từ chuyện ăn ở hằng ngày chứ không phải chữ nghĩa trong sách, và cũng không ai biết ai đặt ra đầu tiên. Nghe thì hay, nhưng cứ coi là chỗ tham khảo thôi: có ý còn đúng với hôm nay, có ý phải soi lại cho hợp cảnh nhà mình, hợp tuổi tác và sức khoẻ từng người. Thân mình có gì khác thường thì hỏi thầy thuốc vẫn là chắc nhất.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
