Ở những làng nằm dưới chân núi, rừng vừa là cái kho vừa là chỗ đáng sợ. Người ta lên rừng lấy củi, hái măng, lấy mật, rồi cũng từ rừng mà mang về những chuyện buồn, nên mới có câu chơi chữ nghe mà thấm: Ăn của rừng rưng rưng nước mắt.
Nghĩa đen: lấy được của rừng thì phải đổi bằng mồ hôi
Hãy để ý cách đặt chữ trước đã. Hai tiếng rưng rưng nghe gần như tiếng rừng, khiến câu vừa dễ nhớ vừa như một tiếng thở dài. Người xưa hay chơi chữ kiểu ấy để lời dặn tự bám vào đầu người nghe.
Còn nội dung thì đúng y cảnh làm ăn của người đi rừng. Một gánh củi đổi bằng nửa ngày leo dốc, vai chai, chân rớm máu vì gai. Lấy mật thì bị ong đốt, trèo cây cao có khi ngã. Đào củ, hái thuốc thì lội suối, dẫm phải rắn rết. Chưa kể mưa nguồn, lũ quét, cây đổ, những tai hoạ mà người trong nghề ai cũng từng nghe kể.
Vậy nên của rừng nhìn thì tưởng của trời cho sẵn, chẳng mất tiền mua, ai nhặt được thì hưởng. Người đã một lần lên rừng đều biết đó là thứ đắt nhất.
Nghĩa bóng: hưởng thứ không do mình làm ra thì rồi cũng phải trả
Từ chuyện đi rừng, câu nói mở rộng thành một lời dặn chung: không có cái lợi nào là cho không. Ai quen sống bằng thứ tự nhiên mà có, không phải gieo, không phải gây dựng, thì cái giá sẽ đến sau, có khi là tai hoạ, có khi là nghèo lại hoàn nghèo.
Người xưa còn nhìn ra một điều rất thực: của rừng có hạn. Chặt mãi thì hết cây, hết cây thì cạn nguồn nước, cạn nước thì đồng ruộng dưới chân núi chịu vạ. Cái nước mắt ấy không chỉ rơi vào người đi rừng, mà rơi vào cả làng, cả đời con cháu.
Ở nhiều nơi có rừng, bà con coi rừng là có chủ. Vào rừng thì khấn xin, giữ những điều kiêng kỵ, không lấy quá phần mình cần, không phá cây to đầu nguồn. Câu nói nằm trong mạch coi trọng ấy: lấy thì phải biết chừng và biết ơn.
Bài học và cách dùng hôm nay
Cái gì dễ quá thì càng phải xem lại. Món lợi không phải bỏ vốn, không phải mất công gây dựng, thường có phần chi phí giấu ở chỗ khác. Lãi cao bất thường, món hàng rẻ đến vô lý, lời mời không cần vốn mà vẫn giàu, nghe xong nên chậm lại một nhịp rồi hãy tính.
Biết đủ thì giữ được lâu. Người đi rừng khôn ngoan chỉ lấy phần mình cần, chừa lại cây con, chừa lại tổ ong để sang năm còn có mà lấy. Đó là cách để năm sau vẫn còn cái ăn.
Cái giá thường không rơi vào người hưởng lợi. Người chặt cây có thể giàu lên rồi bỏ đi, còn hạn hán, lũ ống thì đổ xuống đầu người ở lại. Đây là chỗ sâu nhất của câu, và cũng là chỗ khiến nó chưa cũ.
Trong nhà cũng vậy. Đứa trẻ được cho sẵn mọi thứ, chẳng phải cố gắng gì, thường không biết quý. Cho con làm việc nhà, để con dành dụm mua món đồ mình thích, là cách dạy con hiểu vì sao của dễ đến thì cũng dễ đi.
Những câu cùng ý
- Nhất phá sơn lâm, nhì đâm Hà Bá — hai nghề nặng nhọc, nguy hiểm bậc nhất theo cách xếp của người xưa.
- Của thiên trả địa — của không do mình làm ra thì rồi cũng đi khỏi tay mình.
- Của phi nghĩa có giàu đâu — của lấy bằng đường không ngay thẳng chẳng nuôi ai được bền.
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — mặt ngược lại: của làm ra bằng sức mình mới chắc.
- Ăn cây nào rào cây ấy — hưởng của đâu thì phải giữ gìn cho nơi ấy.
Đôi lời về câu này
Câu này là lời truyền miệng của người xưa, gom từ chuyện làm ăn của những người sống cạnh rừng. Không rõ có từ bao giờ, cũng chẳng ai đứng tên. Vì thế cứ xem như một chỗ tham khảo, có phần đúng có phần chỉ hợp với thời ấy, chứ đừng coi là khuôn vàng thước ngọc. Gặp việc gì thì đem câu ra soi lại, thấy vừa thì theo, thấy chưa vừa thì tuỳ hoàn cảnh mà liệu.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
